افعال الانسان

● افعال الانسان / کلام و اعتقادات / عربی af‘āl-ul insān رساله‌ای است جامع و مفید و از متون کهن و قابل تحقیق، ولی مؤلف آن شناخته نشد، مطالب تحت عنوان «القول فی ...» آمده است. عناوین این رساله بدین شرح است: بعد از دیباجه: القول فی مائية الفعل، القول فی اقسام الفعل، القول فی اسباب الفعل، القول فی جهات الفعل، القول فی قوی الفعل، القول فی التفرقة، القول فی صدور الافعال المختلفة، القول فی الاستطاعة و العجز، القول فی التوفیق و الخذلان، القول فی الفاعل و المفعول، القول فی القضا و القدر، القول فی الجبر و التفویض، القول فی خلق الافعال، القول فی الارشاد و الاضلال، القول فی الصلاح و الفساد. در آخر بحث: القول فی اقسام الفعل چنین آمده است: «و قد ذکرناه فی کتابنا الملقب بالارشاد لتصحیح الاعتقاد». در آغاز بحث «القول فی الجبر و التفویض» گوید: «روی عن سید علماء التابعین جعفر بن محمدالصادق (ع) انه قال لاجبر ولاتفویض، و روی عن رئیس الفقهاء ابی حنیفه انه قال اکره الجبر و لا اقول بالقدر و اقول قولا بین قولین و لیس یشک ان هذین القولین من هذین الامامین یؤدیان جمیعا الى حقیقة واحدة و ان یکون ابوحنیفة اخذ الحق فیه عن جعفر فانه کان فی زمانه و کان کثیر الاختلاف الیه ...». در آخر رساله آمده است: «و هذا آخر ما انتهى الیه البیان فی وصف الجمل من الحالات المتعلقة بالافعال الاختیاریة و قد کنت بعثت الیک لدى مقدمی بنیسابور جزء من هذه المعانی بعینها و وافق ذلک منی حدالعجلة و شغل القلب ثم لما وجدت عنایة الاحرار متصلة بالتحقیق لهذه الابواب اوجبت عنایة متجددة و هی هذه النسخة الاخیره ...» در پشت صفحه اول این رساله با خط مغایر آمده است: «رسالة الغزالی فی الجبر و الاختیار» در آن قسمت از منابعی که در احوال غزالی در اختیار داشتم، نام این رساله جزو آثار او نیامده است.