اغراض السیاسة فی اعراض الریاسة

● اغراض السیاسة فی اعراض الریاسة / حکومت و سیاست / فارسی aġrāḍ-us sīyāsat fī a‘rāḍ-ir rīyāsa ظهیری سمرقندی، محمد بن علی، ق 6 قمری zahīrī-ye samarqandī, mohammad ebn-e ‘alī (-12c) اهدا به: ابوالمظفر قلج قراخان ابراهیم بن جلال الدین قلج قراخان فرمانروای ترکستان دانشمندان خاوری در نگارش‌های اجتماعی خویش چند روش پیش گرفته‌اند. گروهی مانند ابن مقفع و جاحظ دستورها و پندها و رفتارهای خردمندان و فرمانروایان پیشین را در نوشته‌های خود می‌آوردند یا این‌که به‌ساخت افسانه و داستان خوهای نیک یا بد و دادگری یا ستمکاری را نشان می‌دادند مانند کلیله و دمنه و سندبادنامه که بیشتر اینها ریشه ایرانی و هندی دارد. دسته‌ای از اندیشه خردمندان یونانی پیروی نموده از روی نوشته‌های سیاسی و اجتماعی افلاطون و ارسطو به‌روش منطقی و علمی کتاب می‌نوشتند. در میان آنان نیز کسانی بودند که در زندگی سیاسی آزمایش‌هایی اندوخته و به روش‌های بزرگان آشنا بوده‌اند. این دسته مانند غزالی در نصیحة الملوک و نظام الملک طوسی در سیر الملوک یا سیاست‌نامه (به سال 485) و عنصر المعالی در قابوس‌نامه (به سال 475) مسئله اجتماعی را پیش کشیده برای اثبات آن گواه‌هایی از سخنان بزرگان دینی و سیاسی می‌آوردند. این کتاب «اغراض السیاسة» نیز چنین است و بهاءالدین محمد بن علی بن محمد بن الحسن ظهیری نویسنده سمرقندی صاحب دیوان رکن الدین الپ قتلغ تنکابلکا ابوالمظفر قلج طمغاج خاقان پسر جلال الدین قلج قراخان فرمانروای خانی ترکستان نزدیک 558 آن را پس از مرگ سنجر (511-552) و به‌نام همان قلج طمغاج نوشته است. این فرمانروا همان است که رضی الدین نیشابوری (-598ق) او را می‌ستود. سمرقندی سندبادنامه را که ابوالفوارس قناورزی در سال 339 به‌دستور نوح منصور سامانی از پهلوی به پارسی ساده شیرین ترجمه کرده بود به نام همو و قلج طمغاج خاقان پسر مسعود بن الحسین نزدیک 600 به پارسی ساختگی زمان خود در آورد (چاپ احمد آتش در استانبول بسال 1948 با ترجمه تازی)، او کتاب دیگری دارد به نام «سمع الظهیر فی جمع الظهیر». سمرقندی در اغراض از چندین فرمانروا دانشمند مانند جمشید و فریدون و منوچهر و پیشدادیان دیگر و اسکندر و بطلیموس و افلاطون و ارسطو و فورهندی و فغفور چین و خاقان خزر و چند پادشاه ساسانی و چند امیر تازی و نصر احمد سامانی و سیف الدوله و عضدالدوله و علاء الدوله و محمود غزنوی و الب ارسلان و سنجر پسر ملکشاه یاد کرده و بستود و دستورها و روش‌های آنان را آورد. سبک نگارش او بس دشوار و شعرهای پارسی و تازی در آن دیده می‌شود. خود سمرقندی گزارشی بر آن نوشت. (دانش پژوه) آغاز: حمد و ثنا مبدعی را که عدم خزانه ابداع او است و شکر و سپاس موجدی را که نیستی وسیلت اختراع او است. [نسخه‌های منزوی 1541؛ فهرستواره منزوی 322/6]