همع الهوامع فی شرح جمع الجوامع

● همع الهوامع فی شرح جمع الجوامع / نحو، صرف / عربی ham‘-ul hawāmi‘ fī š.-i jam‘-il jawāmi‘ سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر، 849 - 911 قمری soyūtī, ‘abd-or-rahmān ebn-e abī-bakr (1446 - 1506) وابسته به: الجامع الکبیر = جمع الجوامع؛ سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر (849-911ق) «جمع الجوامع» مختصری است در نحو وصرف و تألیف آن به طرزی مخصوص است: مقدمات در مباحث کلیه چون معنی کلمه وکلام، اعراب وبنا، منصرف وغیر منصرف، انواع اعراب، تثنیه وجمع، ضمائر، موصولات، حرف تعریف وغیر از اینها (این قسمت درحدود ربع کتاب است)؛ کتاب 1. درعمد وآن مرفوعات وآنچه مشابه آنها است از منصوبات نواسخ می‌باشد؛ 2. درمنصوبات است وازآن به فضلات تعبیر می‌نماید؛ 3. درمجرورات وآنچه برآن حمل می‌گردد از مجزومات وتوابع آن است؛ 4. درعوامل انواع مذکوره است وآن فعل وملحقات به آن است ودراین کتاب مبحث اشتغال وتنازع ذکر شده است؛ 5. درتوابع انواع نامبرده بالا وعوارض ترکیب از تغییر اعراب است مانند اخبار به حکایت و تسمیه وضرورت شعر واین کتاب‌های پنج‌گانه درنحو است؛ 6. در ابنیه است؛ 7. در تغییر کلمات مفرده چون زیادتی یک یا چند حرف وحذف وابدال و نقل وادغام؛ خاتمه درخط وطرز نگارش همزه وغیره است. شارح درمقدمه شرح می‌گوید: «که جمع الجوامع را بدین طرز بدیع تألیف نموده‌ام ومطالب آن را از یکصد کتاب گرد آورده‌ام وبه همین مناسبت آن را «جمع الجوامع» نامیده‌ام وبرآن بودم که براین کتاب شرحی مبسوط و مفصل که حاوی اقوال وادله موافقین ومخالفین وشرح شواهد وتوضیح کامل بوده باشد نگارش دهم ولی روزگار را برای این مقصود تنگ دیدم ودانشجویان هماره خواستار شرح این مؤلفه می‌شدند لذا این شرح را که راهنمای به مقاصد کتاب است وایشان را بر مسائل ومطالب غریبه و مشکله آگاه می‌نماید تألیف نموده وآن را «همع الهوامع فی شرح جمع الجوامع» نامیدم».براین شرح احمد بن امین شنقیطی (-1331ق) به نام «الدرر اللوامع علی همع الهوامع» شرحی نگاشته است. آغاز: (شرح جمع الجوامع): بسمله يقول عبدالرحمن بن ابى بكر السيوطى الشافعى لطف الله به تعالى سبحانك لا احصى ثناً عليك انت كما اثنيت على نفسك و اصلی و اسلم علی محمد افضل من خصيصته بروح قدسک و بعد فان لنا تأليفاً فی العربيه جمع ادناها و اقصاها... چاپ: کویت، دار البحوث العلمیة، محقق: عبد العال سالم مکرم، چاپ جدید، 7جزء، 1394-1399ق. [معجم المطبوعات 1085؛ کشف الظنون 598/1؛ هدية العارفين 544/1]