نهج البيان عن كشف معانی القرآن

● نهج البيان عن كشف معانی القرآن / تفسیر / عربی nahaj-ul bayān ‘an kašf-i ma‘āni-l qur’ān شیبانی، محمد بن حسن، ق7قمری šeybānī, mohammad ebn-e hasan(- 13c) اهداء به: مستنصر عباسی (623-640ق) تفسیری است مختصر و به روش پیشینیان بیشتر به اخبار و احادیث استناد می‌جوید و از تأویل‌های متأخران در آن کمترین اثری یافت نمی‌شود. چون نگارنده نام خود را در سرآغاز کتاب نیاورده و سبک انشاء آن کهنه است کتاب‌شناسان در تعیین نگارنده آن وامانده‌اند. حاجی نوری (-1320ق) در «دار السلام» و در «مستدرک الوسائل» (ص 521) و سید حسن صدر (- 1354ق) در «الشیعه و فنون الاسلام» و عده‌ای به پیروی از ایشان آن را نگارش محمد بن حسن شیبانی ساکن مصر و استاد مفید محمد بن نعمان (-413ق) دانسته‌اند. لیکن چنانکه از دیباچه کتاب بر می‌آید نگارنده آن را به نام مستنصر عباسی نگاشته و چون مستنصر عباسی به سال 640 مرده و در این کتاب از تبیان شیخ طوسی (-410ق) نقل شده و طوسی شاگرد مفید است، پس نگارنده این کتاب نمی‌تواند استاد مفید باشد بلکه حتماً از دانشمندان قرن هفتم بوده است. برای روشن شدن موضوع دیباچه کتاب را کوتاه شده اینجا می‌آوریم، آغاز: «الحمد لله ... فی مبدائه و المآل و اصلی علی خاتم الانبیاء ... و اصلی علی ابن عمه امیر المومنین ... و اصلی علی ولدیها السيدين الامامين الحسن و الحسين ... اصحاب الطهارة و المباهلة ... و بعد فقد كان يتردد فی خاطری ... جمع شيئی من كتاب الله و اسباب نزوله و غريبه ... فاتفق ذات يوم فی اجتماع من العلماء ... فشوقونی ... فسارعت الى تلبيتهم و شرعت فی جمعه ... و ذكرت في ضم ذلك بعضی ما ورد عن اهل البيت ... و ذكرت جملة من الناسخ و المنسوخ ... و جملة من اسباب النزول ... و كان غرضی فی هذا المختصر تجنب الاطالة و لا تعرضت فيه لشيئى من البواطن و الاسرار الا بعض ... قال الشيخ الامام العالم الصدوق المفيد محمد بن محمد بن النعمان رحمه الله و الاربعة اوجه التي ذكرها ابن عباس (رض) ... و قد روى عن الصادق جعفر بن محمد عليهما السلام ... فينبغى لنا نحتذى حذو النبی و حذو آله عليهم السلام و حذو اصحابه ... فابتدات حينئذ بذكر ما رفع عن الصحابة و المفسرين المعروفين ... و ذكرت بعد ذلك ما ورد عن النبى صم ليكون هذا المختصر جامعا لكثير من اقوال المفسرين و قد سميته بنهج البيان عن كشف المعانی القرآن و اهديته للخزانة المعظمة المولوية العابدية العادلية الرحيمية المويدية المظفرة المنصورة العزيزة الامامية المستنصرية رفع الله دعوتها في اقطار الارض ... و ملكها نواصی العباد ... بمحمد و آله الامجاد و ... و انما خصصته اعزه الله ... لعلمى برغبته ... و هو على صغر حجمه جامع ... و قد روى ان بعض العلماء من اصحاب الخلفاء الراشدين من بنى العباس سقى الله ضريحه و ضريحهم اهدى لبعض اولاد هم هدية ... و اظن المهدى اليه المويد بن المتوكل ... وانا ارجوا من الله ان يحض هذا المختصر عند ... المولوية العالمية العابدية العادلية الرحيمية المولوية احلها الله تعالى و اسناها ... و البتول على غيره من التفسير المنقول اذ كان غرض العبد فی اختصاره فی مبدا امره ان يحفظ و ينشر ... و هو حسبنا و نعم الوكيل ... ذكر مقدمة يحسن تقديمها ... مقدمة اخرى ...»(علینقی منزوی) در چندین جا در متن دارد «قال الطوسی رحمه الله» و در یکجا دارد: «قال شيخنا الامام ابو جعفر محمد بن الحسن الطوسی رحمه الله» و «قال السيد المرتضى علم الهدى ابوالقاسم على بن الحسين الموسوی قدس الله روحه» و «قال ابوالقاسم الحسين بن على المغربی رحمه الله»و در آن یاد شده از کلینی و رمانی و جبائی طبری و زجاج و صاحب النظم و عبدالغنی و حلبی و قتیبی و فراء و جعدی و ابراهیم بن محلز و ابن انباری و کتاب الزاهر او و کتاب التلخيص؛ گذشته از لغویان و نحویان و مفسران باستانی که بسیار از سخنان آنها در این تفسیر آمده است، مؤلف در این تفسیر ابن عباس را می‌ستاید و بسیار از تفسیر او می‌آورد و گویا می‌خواهد از مستنصر دلی به دست بیاورد، چنان‌که درباره عباسیان می‌گوید: «الخلفاء الراشدين من بنى العباس سقى الله ضريحه و ضرايحهم صوب الرضوان» و در همینجا است که از «مؤيد بن المتوکل» یاد می‌کند. چنین گمان میرود که این تفسیر برای مستنصر خلیفه عباسی (623-640ق) نوشته شده است نه مستنصر فاطمی زیرا کسی که برای چنین خلیفه‌ای تفسیر می‌نویسد هرگز عباسیان را نمی‌ستاید. روی‌هم‌رفته این تفسیر پس از تبیان و مجمع البیان بهترین تفسیر شیعی است و روش مؤلف بسیار معتدل است و او با مراعات پیروان سنت، آراء شیعی را با بیانی روشن آورده است. (دانش پژوه) آغاز: الحمد لله ذی العزة و الجلال و الحكمة و الأفعال المخصوص بصفات الكمال ... و بعد فقد كان يتردد فی خاطری زمان الشباب و النشاط و الاشتغال جمع شیء من معانی کلام الله چاپ: با تحقیق آقای حسین درگاهی به سال 1419ق در 5 جلد بوسیله نشر الهادی در قم انجام گرفت. [دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی 776/1؛ دایرة‌المعارف تشیع 516/4-517؛ الذريعة 414/24 و 215/20؛ كشاف الفهارس 267/1 -270 و 148 - 150؛ ریاض العلماء 153/2؛ نهج البیان، مقدمه تحقیق] شروح و حواشی: 1- نهج البیان (مختصر)؛ شیبانی، محمد بن علی نقی (قرن 10) 2- شرح كتاب الكشف لمحمد بن حسن شیبانی 3- نهج البیان (مختصر) (4عنوان) 4- نهج البیان عن کشف معانی القرآن (مختصر)