نوروزیه

● نوروزیه / آداب و سنن / فارسی nowrūzīye حسینی اصفهانی، محمد مهدی بن هدایت الله، 1152 - 1218 قمری hoseynī esfahānī, mohammad mahdī ebn-e hedāyat-ol-lāh(1740 - 1804) وابسته به: نوروزیه = نوروزنامه؛ خواجوئی، محمد اسماعیل بن حسین (-1173ق) میرزا محمد مهدی این رساله را در رد بر رساله نوروزیه مولی اسماعیل خواجوئی نوشته است و چنین پیداست که خواجوئی نیز در رساله خود به رساله نوروزنامه عماد الدین محمود بن محمد بن مسعود شیرازی نظر داشته است. مؤلف رساله حاضر هر بار سطوری چند با عنوان «قال» از رساله خواجوئی نقل کرده و پس از عنوان «اقول» به نقد و شرح پرداخته و به نظر می‌رسد که تمام نوروزیه خواجوئی در این رساله وارد شده است. شیوه خواجوئی نیز چنین است که هر بار چند سطر از رساله نوروزیه عماد الدین بن مسعود نقل کرده است و بنابراین این رساله حامل دو رساله دیگر نیز هست. وی در این رساله درباره تعیین روز نوروز و اختلاف نوروز کنونی سلطانی با نوروزی که در خبر معلی بن خنیس یاد شده و نیز از تاریخچه نوروز و وضع ملکشاه سخن آورده است. خلاصه نظر خود را در اواخر رساله چنین بیان دارد: «هر کس فی الجمله اطلاعی بر علم احکام ... داشته باشد می‌داند که قبل از اسلام به چندین هزار سال را از تحویل شمس به حمل می‌کردند و رعایت کبس را نیز عموماً مختص از برای قرب اول حمل بوده و ... مقصود امام (ع) اول حمل است». از تقویم سید محمد صالح بن عبد الواسع حسینی و رساله ذریعة النجاح او که به نام شاه سلیمان ترتیب داده یاد کرده است. آغاز: بعد حمد بیحد خدا را و نعمت بعید مصطفی (ص) و ائمه (ع) هدی را چنین بر چنین صفحه مینگارد که چون عالیحضرت خاتم لحکماء المحققین و خاتم الفضلاء و المجتهدین اعنی الجلیل النبیل ملا محمد السماعیل المازندرانی مولدا و الاصفهانی مسکنا رساله نوروزیه پرداخته و در آن رساله علم مخالفت را افراخته و ایغ زبارنا در طعن علماء اعلام آخته و مرکب قلم را در میدان جرح و قدح تاخته این فقیر بی بضاعت در ایام نقاهت که مذاکره و مباحثه را ایام عطلت است خواست که آنچه در خاطر فاتر در حین مطالعه خلیده بحیز تحریر درآورد و آنچه از کلمات آنحضرت را حق داند اشاره به آن کند و آنچه را باطل داند بعد آن حجران تصحیح تصریح نماید و من الله التوفیق علی الفرقان و علیه التکلان قال حکمت پناهی ملا عماد الدین محمد (هـ: محمود) بن مسعود در مقدمه رساله نوروزیه مرتبه بر مقدمه و چهار مقاله که به اسم سلطان حمزه میرزا پرداخته میگوید که روز پیش اهل شرع از طلوع صبح صادق است تا غروب تمام جرم آفتاب و آن بذهاب شرقیه معلوم شود و نزد منجمان اهل فارس روم از طلوع مرکز شمس است تا غروب آن و چون در بهر اصطلاحی معلوم شد شب نیز به اصطلاح معلوم شود چه ابتدای روز انتهای شب است و انتهای دور ابتدای دور ابتدای شب وشبانه روز نزد اهل شرع از اول شب است تا شب دیگر و نزد منجمان خطا وایغور از نیمشب تا نیمشب دیگر و نزد باقی از اول روز است تا اول روز دیگر فقیر بی بضاعت گوید که چون ظلمت اصل و نور طاریست ... انجام: ریحجه بود و بین الخلافتین بیست و پنجسال فاصله بود و هر محاسبی میداند که این محال است و آنچه فاتر میرسد آنست که این زیادتی از بعض رواة باشد چه در هر دو حدیث معلی را رئیس العرفاء شیخ احمد بن فهد ره نقل کرد و این را نقل نکرده یا مشار الیه در این زیدتی یوم بحسب هفته یا بحسب ماه باشد و این بسیار بعید است و الله یعلم و مؤلف ره اعمال نوروز را ذکر کرده در اینمقام و چون در کتب ادعیه بتفصیل مذکور بود ما ترک کردیم مامول از صاحبان فهم آنست که در آنچه تحریر پذیرفته بعین انصاف نظر کنن و از اصلاح اغماض نکنند و اگر اصلاح پذیر نباشد نقاهت عذر یست واضح هر کس نقیه شده باشد میداند قد وقع الفراغ بین عید الاضحی و الغدیر فی سنة ماتین بعد الالف من الهجرة النبویه علی هاجرها الف التحية. [نسخه‌های منزوی 365؛ فهرستواره منزوی 3104/4]