اعتدال در حساب

● اعتدال در حساب / ریاضیات / فارسی e‘tedāl dar hesāb بین برگ اول و دوم نسخه حاضر افتادگی دارد و به همین دلیل مقدمه کتاب ناتمام مانده و نام کتاب و مؤلف مشخص نشد. شعاع الملک در ابتدای نسخه آن را «اعتدال در حساب» دانسته است. شاید زمانی که نسخه در اختیار او بوده، صفحات مذکور هنوز نیفتاده بوده است. مؤلف می‌باید از اهالی خراسان بوده باشد: «جریب در هر اقلیمی از اقالیم بلکه در هر ولایتی از ولایات بر وضعی دیگر باشد اما در خراسان خصوصاً در مشهد مقدس و توابع شصت ذرع در شصت ذرع مقرر است» (32ر- 32پ)، از آن جا که تاریخ کتابت نسخه رجب 974ق در مشهد مقدس است مؤلف می‌باید پیش از این زمان زنده بوده باشد. از طرف دیگر کتابت نسخه در مشهد و جمله‌ای که از کتاب درباره این شهر نقل شد این گمان را پدید می‌آورد که شاید حسن بن شمس الدین کاتب نسخه مؤلف آن باشد و یا این بخش انجامه مؤلف است که کاتب عیناً آن را استنساخ کرده است. دو بار هم ابیاتی را از «استاد» نقل می‌کند که مشخص نشد منظورش چه کسی است: «و هر قمطیری دوازده ذره و هر ذره هشت ... چنان چه استاد آرد نظم: همی دان دانقی را چار طسوج ×× طسوجی چار جو این است تحریر/ جوی شش خردلاست و خردلی ر ×× ده و دو فلس دان از روی تقدیر/ بود هر فلس از آنها شش فتیله×× فتیلی شش نقیر است ای جهانگیر» (32پ) و جای دیگر می‌نویسد: «و چنان که استاد درین رباعی بیان نموده. رباعی: آحاد به آحاد فرا دار مدام ×× ده بفکن وهر زایده را ده کن نام/ وز هر طرفی نگر که تا ده چند است ×× در یکدگرش ضرب کسی گشت تمام» (7پ). مشتمل بر «مقدمه» و دو «مقاله»: مقدمه: در بیان عدد، اقسام او و بیان مراتب و ارقام او؛ مقاله اول: در حساب، در دو باب: باب 1. حساب صحاح و شرح اعمال آن، در پنج «فصل»: 1) جمع، 2) تفریق، 3) ضرب، 4) قسمت، 5) میزان گرفتن اعمال، باب 2. حساب کسور، در پنج «فصل»: 1) تجنیس کسور، 2) رفع کسور، 3) تحویل کسور از مخرجی به مخرجی دیگر، 4) ضرب کسور، 5) قسمت؛ مقاله دوم: در مساحت، مشتمل بر «مقدمه» و چهار «باب»: مقدمه در بیان اصلاحات [اصطلاحات]، باب 1. مساحت خطوط و سطوح مستویه، باب 2. مساحت سطوح غیر مستویه، باب 3. مساحت اجسام، باب 4. مساحت جریب.