نزهة القلوب

● نزهة القلوب / اخلاق / فارسی nozha-tol qolūb این کتاب دارای دو بخش فضایل و رذایل است و مؤلف هر یک را به ترتیب حروف الفبا یاد کرده، نخستین صفت فضیلت امانت و آخرین وقار است و نخستین رذائل، استهزاء و آخرین آنها مزاح است و پس از آن نظر سوم و چهارم. چنین پیداست این کتاب دارای چهار نظر است: نظر 1. (در نسخه حاضر نیست)؛ نظر 2. شرح فضائل و رذائل، در این بخش 50 فضیلت و 25 رذیلت یاد کرده و در این باره (پس از پایان ذکر فضایل و پیش از آغاز رذایل) می‌گوید: «فضائل محدود است و رذائل نامحدود بدین سبب دواعی شر بسیار است - و دواعی خیر اندک. هر چند این لوح سترده و این طریق ناسپرده و این در بسته - این مهر نشکسته ... و این لعل در کان و این بلبل بی الحان ... و این مشک در نامه بهترست و به شرح و تفصیل خصائل رذائل هیچ حاجت نیست چه اکثر این رزوگار درین معنی به درجه کمال اند و از حد مقال ... اما به معنی آنکه گفته‌اند. یک چند مدیح راد مردان گفتیمامروز بجای سفلگان می‌گویم. شمه‌ای از آن باز نمودن ... هم مناسب آنکه هر چند بدی بر دواعی نیکی در عدد افزونی دارد اما چون در ترتیب، برتری دواعی نیکی راست، در این شرح بیست و پنج رذیلت که نصف مره فضائل بود ایراد کنیم و این صفات را اهل دین مهلکات گویند»؛ نظر 3. صفات و آثار نفوس (در این بخش به ترتیب درباره قدوت و آثار نفوس انبیاء نفوس اولیاء، نفوس ارباب فراست نفوس کاهنان و نفوس عموم خلائق سخن گفته و در ذیل بیان آثار نفوس ارباب فراست، قدرت درک قائفان و اقسام علم قیافت را بیان داشته است)؛ نظر 4. در عشق اولی و مطلب مولی و تشویق به ریاضت. در این کتاب به شیوه کتاب نزهة الارواح نثر آمیخته به قطعات شعر است و اشعار از فردوسی، سعدی، خواجه نصیر جلال الدین تبریزی قاضی نظیر الدین اردبیلی و دیگران و یا بدون نام سراینده است. همچنین از این کتاب‌ها و کسان یاد شده: از ابومحمد سالک، اخلاق ناصری، منثور الحکم، جامع الحکایات، مصابیح، ابراهیم سعید هروی، امام الدین رافعی (شعر)، شیخ قصار، مجمع الفوائد، شیخ شبلی بایزید بسطامی، صدر بغدادی کتاب مکرالله، یعقوب کندی و در پایان نظر چهارم از اصطلاح مردم قزوین (قزاونه) یاد کرده و پیداست قزوینی بوده است. چلبی از نزهة القلوب سلیمان بن محمد سواری که در اخلاق و به عربی است یاد می کند و می گوید: «وی خود این کتاب را به فارسی برگردانیده و چیزهایی بر آن افزوده و آنرا بهجة الانوار نام داده و سپس شرحی به عربی بر آن به نام زهرة الرياض نوشته».