نزهة الأبصار و محاسن الآثار

● نزهة الأبصار و محاسن الآثار /فضایل و مناقب، حدیث/عربی nuzhat-ul abṣār wa maḥāsin-ul āṯār مامطیری، ابوالحسن بن علی، ق4 قمری māmatīrī,ab-ol-ḥasan ebn-e ‘alī(- 10c) اخبار و آثار فصیح و بلیغی که از امیرالمؤمنین علیه السلام و اولاد طاهرینش رسیده، در این کتاب گردآوری شده است. مؤلف در این کتاب احادیث و اخبار بسیاری در فضایل اهل بیت علیهم السلام خصوصاً امام علی علیه السلام آورده و بدین جهت از این اثر، در تألیف ملحقات احقاق الحق، بسیار استفاده شده است. نام‌مؤلف به دست نیامد، اما به نظر می‌رسد که از زیدیان یمن باشد؛ چرا که از الناصر للحق بسیار روایت می‌کند و از او با دعای علیه السلام یاد می‌کند. هم چنین نسبت به معاویه لعن می‌فرستد. مؤلف با شش واسطه از ابن عباس روایت می‌کند و از مشایخ بلاواسطه او ـ که از آنان روایت می‌کند ـ این چند تن قابل ذکرند: 1. ابوبکر بن انباری (272-328ق) صاحب کتاب‌های متعدد، از جمله «شرح المفضلیات»؛ 2. ابوالحسن عروضی، چنان‌که در مواردی می‌گوید: «اخبرنا ابوالحسن العروضی ببغداد»؛ 3. محمد بن هاشم؛ 4. ابوبکر بن درید؛ 5. ابوبکر محمد بن فضل؛ 6. احمد بن هاشم. بنابراین مؤلف باید از دانشمندان قرن چهارم هجری باشد، که مدتی در بغداد به اخذ روایت از اساتید آن حوزه علمی پرداخته است. وی این کتاب را برای تقدیم به کسی نگاشته است، چنان‌که پس از خطبه کتاب می‌نویسد: «اما بعد وفقک الله للهدی و عصمک بها عصم به اهل التقی و جعلک من أهل الشهادة فی الآخرة و الأولى ...». مؤلف در مقدمه از کم‌رونق شدن شعر و ادب در بین علما و مردم شکایت کرده و درباره انگیزه تألیف این کتاب می‌نویسد: «فان العلم لما رأيته قد تمحق و الأدب قد تفرق منذ اصطلح اکثر الناس على هجرهما و اتفقوا على الانحراف عن أهلهما و استرجحوا الجهالة و استحقوا البطالة و كان أعظم عيب العالم الفقيه أن يكون فصيحاً أديباً و مع نفاذه فی الفقه شاعراً خطيباً و عم عامة الناس النقص و شملهم الوهن صرفت حظاً من عنایتی و طرفاً من همتی الى جمع ما كان متبدداً في الكتب و التأليف ما كان متفرقاً عند العلماء من الأخبار المونقة و الألفاظ الفصيحة و الأشعار الرائقة و المعانی البديعة المأثورة المروية عن أهل بيت النبی علیه السلام لأجعل ذلك ذريعة و أصيره وسيلة الى تنميق الأدب عد بواره و إقامة سوقه بعد كساده ...». وی در ادامه به کوشش‌های خود در این مسیر اشاره نموده و علت انتخاب از بیانات اهل بیت علیهم السلام و جهت نام‌گذاری کتاب به «نزهة الأبصار و محاسن الآثار» را چنین بیان می‌کند: «و كان مثلی فی تألیف هذا الکتاب مثل رجل وجد جوهراً منثوراً فاتخذ له عقداً منظوماً و صير له سلكاً باقياً، لأنى وجدت ما وجدت منه متفرقاً في الكتب متبدداً فيها، فكفيت المتأمل فيه و الطالب له مؤنة الطلب و اعفيته عن مشقة الجمع و ترجمت الكتاب بنزهة الأبصار و محاسن الآثار؛ لما فيه من النزهة الشهية و المحاسن السنية و الفوايد اليلة و المعانی الفائقة و الأخبار الرائقة الدالة على مكارم الأخلاق و مآثر الأفعال و محمود الشيم و كريم الخيم و تعرف الماضين و آثار المتقدمين من أهل بيت النبی علیهم السلام أجمعین؛ ليعلم الناظر فيها و يستشعر المتأهل لها طهارة ... لا فهم و كرم طباعهم و سموهم و نبل أنفسهم و براعة علمهم و غزارة أدبهم و بيان فصاحتهم و غرر أشعار هم ... ديم لله تعالى لهم و تفضيله إياهم؛ اذ كانوا معدن الرسالة و مظان الحكمة و أهل النبوة ... و بدأنا فى ذلك بذكر ... بار سیدالمسلمین و یعسوب المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام ثم بذكر أخبار أولاده و محاسن أقوالهم و ما ... سح عن غرر أشعارهم غیر ضامنین استیفاء جمیع ذلك و الایتان عليه؛ لأنه أكثر من قطر الأمطار و نبات الأرض فی جمیع الأقطار، و لا متعرضين لخطبه و أحكامه و قضاياه؛ كانت أغزر و أكثر و أجل من أن يوصف كنهها و يبلغ آخرها ...». مؤلف در ابتدا، برای نمونه، به گوشه‌ای از زندگانی و فضایل و قضاوت‌های شگفت‌انگیز امیرالمؤمنین علیه السلام اشاره نموده و سپس بحثی در نسب و اشتقاق قریش و هاشم و عترت پیامبر صل الله علیه و آله و سلم ارائه کرده و شمه‌ای از زندگانی اجداد پیامبر اکرم صل الله علیه و آله و سلم را آورده و شرح حال رسول گرامی اسلام را به اختصار مطرح نموده و این بحث را با ذکر اسامی اولاد امام علی علیه السلام به پایان رسانده است. سپس ذكر اخبار المأثورة عن اميرالمؤمنين علیه السلام است که تمامی روایات آن مسند است. وی تعدادی از نامه‌های امام به افراد مختلف، از جمله نامه به محمد بن حنفیه، را در کتاب درج کرده و بخشی از ابیات منسوب به حضرت را آورده است.(ابوالفضل حافظیان) آغاز: الحمدلله الولی الحميد الكريم المجيد الفعال لما يريد خالق الخلق و مدبره و باسط الرزق و مقدره الذی بیده البقاء و الفناء و الغنا والمنع و الاعطا و الضرا و السرا و الشدة و الرخا ... [فهرست المخطوطات العربية الاسلامية بمكتبة الفاتيكان، ليفى دلافيدا: 170/1؛ المخطوطات العربية فى مكتبة الفاتيكان، ترجمه سید صادق حسینی اشکوری: 166]