نامه‌ها (1)

● نامه‌ها (1) = نامه طوسی به ابهری = اسئلة الطوسی من الابهری / فلسفه / فارسی nāme-hā = nāme-ye tūsī be abharī = as'elat-ot tūsī men-al abharī نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری nasīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) نامه شامل سؤال در سه مسأله فلسفی بین خواجه نصیرطوسی و اثیرالدین ابهری است. در آغاز چند نسخه از این سؤال لقب «اثیر الملة والدین» برای مخاطب یاد شده و پس از چند سطر، چنین آمده «دعاگوی مخلص محمد الطوسی خدمت و دعا می‌رساند»، اما در یک نسخه به جای اثیرالمله «نصیرالمله» آمده و نام «محمد الطوسی» پس از «دعاگوی مخلص» حذف شده. پیداست که مقتضای نسخ نوع اول آن است که خواجه نصیر از اثیرالدین سؤال کرده و از نوع دوم به عکس فهمیده می‌شود. آقای مدرس رضوی در آثار و احوال خواجه، جواب این سؤالات را یکی از مؤلفات خواجه نصیر یاد و به نسخه مخالف نیز اشارت کرده است. به نظر این نگارنده احتمال این که صاحب سؤال خواجه است و کسی (از روی تعصب نسبت به خواجه) «اثیر» را «نصیر» و نام سائل را حذف کرده، رجحان دارد خاصه این‌که سائل در نامه خویش، از مسافرت مخاطب به مغرب یاد کرده و هم از او خواسته که اگر در این سفر مغرب بر نکته‌های تازه و فوائدی خاصه در مورد اصول رصد دست یافته در پاسخ این سؤال قید کند و پیداست که اثیرالدین در فتنه مغول از ایران گریخت و به شام و روم رفت و از طرفی علاقه و عنایت شدید خواجه نیز به کار رصدی که در آن‌وقت دست به کار بنیان‌گذاری آن بوده هویداست. متن عبارت نامه چنین است: «و نیز اگر آنرا (پاسخ را) به عراضه سفر مغرب مقرون گرداند یعنی از نوادر فوائد و نکتی که سانح شده باشد مانند اصول رصدی محدث اگر تعلیق افتاده باشد یا نکتی بکر که بر خاطر مبارک فائض شده باشد دعاگوی مخلص را تنبیهی کند آن انعام مضاعفه شود». سطور نخستین پاسخ این سؤال که آقای مدرس رضوی آنرا از نسخه‌ای نقل کرده‌اند که پاسخ در آن به خواجه منسوب شده عیناً همان است که در آغاز پاسخ خواجه به شمس الدین کیشی می‌بینیم حتی عنوان «شمس المله والدین» که لقب کیشی است و این خود نیز شاید قرینه آن است که متعصبی خواسته است سؤال را از اثیرالدین و جواب را از خواجه بنمایاند. در هر حال این سؤال به فارسی شیرین و سلیسی است و از مقدمه آن چنین استفاده می‌شود که خواجه نصیر و ابهری پیش از این مکاتبه، ملاقات کرده‌اند. در این نامه این سه سؤال (بحث) مطرح شده: بحث 1. اشکالی است درباره قاعده عدم صدور کثیر از واحد و منافات آن با اثبات وجود علت اولی؛ بحث 2. زمان از جمله مشخصات حرکت است پس نشاید که زمان معلول حرکت باشد چه مشخص محال باشد که معلول متشخص خود بود؛ بحث 3. درباره دایره‌ای است که مرکز او حامل مرکز دائره دیگر باشد. شیوه این سؤال (خاصه در بحث سوم) گواه عظمت مقام علمی سؤال کننده و احاطه او بر اقوال و آراء متقدمین و متأخرین است. (عبدالحسین حائری) البته مدرس رضوی در چاپ جدید همین نظر را پذیرفته که سؤال از خواجه بوده و ابهری پاسخ نداده است. آغاز: هر چند ز روزگار بیدادیهاست ×× یا رب که مرا از تو چه آزادیهااست / بی زحمت امید و غم وصل و فراق ×× این بس که ز دیدار توام شادیها است. جناب همایون و ذات میمون مخدوم معظم ملک علماء العالم اثیرالملة و الدین قطب الاسلام و المسلمین ... که مقصد آمال افاضل و مطلع انوار فضائل است همیشه بکرامات ذوالجلال ... موصوف باد ... دعاگوی مخلص محمد طوسی خدمت و دعا میرساند. انجام: اگر رای همایون بافادت این نکت تفضل فرماید از آن وفور لطف (از الطاف او) عجب نباشد زحمت از حد درگذشت هم مکارم اخلاق عالیه (مولوی) عذرخواه (تواند) بود والدعا (کما مضی). چاپ: در ضمن اجوبة المسائل النصیریة، عبدالله نورانی، 1383ش، چاپ شده است؛ مدرس رضوی در چاپ جدید آثار و احوال خواجه ص 515 تا 519 چاپ کرده است [احوال و آثار خواجه نصیر، مدرس رضوی، ص 515؛ فهرستواره منزوی 2618/4 با عنوان «پرسش و پاسخ»]