منهاج الطلب

● منهاج الطلب / دستور زبان / فارسی menhāj-ot talab زینینی چینی، محمد بن حکیم، ق11 قمری zeynīnī čīnī, mohammad ebn-e hakīm(- 17c) تاریخ تألیف: رجب 1070ق؛ محل تألیف: چین از قدیمی‌ترین کتاب‌هایی است که در دستور زبان فارسی نگاشته شده است و چون نویسنده‌ای در چین آن را نوشته، ارزش مضاعفی یافته است. این کتاب برای تدریس زبان فارسی در چین مورد استفاده بوده، و بدین جهت نسخه‌های خطی آن در مناطق مختلف چین پراکنده است و بارها در آن منطقه به چاپ رسیده است. مؤلف در نگارش دستور زبان فارسی به صرف و نحو عربی توجه داشته و از اصطلاحات و تقسیمات زبان عربی استفاده کرده است.کتاب دارای دو «قسمت» است: 1. شامل صرف افعال بی قاعده، مصدر، فعل ماضی و لواحق آن، فعل مستقبل و لواحق آن و نفی مستقبل، فعل امر و نهی، اسم فاعل و مفعول و صفات است؛ 2. شامل مقدمه و چند باب به این ترتیب: باب الاسماء (شامل فصلهای: مبتدا و خبر، فاعل، متعلقات فعل، مضاف و مضاف الیه، توابع، اسم جنس و اسم صفت، معرفه و نکره، جمع، انواع اسم)، باب الافعال، باب الحروف، و یک خاتمه. دکتر محمد جواد شریعت در معرفی بخش‌های کتاب آورده است: در قسمت نخست، کلمات فارسی مانند کلمات عربی به سه قسم (اسم، فعل و حرف) تقسیم شده است. افعال زبان فارسی از نظر مقایسه فعل ماضی با مضارع به چهار دسته تقسیم شده است: 1. آن که تعداد حرف‌های فعل ماضی با مضارع یکی باشد، ولی در قرائت مختلف باشند، مانند: خورد و خورد؛ 2. آنکه تعداد حروف یکی بیش از دیگری باشد، مانند: آفرید و آفریند؛ 3. آنکه حروف فعل مضارع کمتر از ماضی باشد، مانند: پرستید و پرستد؛ 4. آنکه اختلاف فعل ماضی و مضارع به تبدیل باشد، مانند: افراخت و افرازد. سپس متعدی کردن فعل لازم بیان شده و آن گاه فصلی به مصدر اختصاص یافته و در ذیل آن مصدر، مصدر مرخم، اسم مصدر و حاصل مصدر و صفت نسبی آمده است. پس از آن، فصل فعل ماضی معلوم و مجهول و منفی آنها درج شده است. آنگاه فصل مستقبل معلوم و مجهول و منفی آنها بیان شده، و سپس فصل فعل امر و نهی آمده، و به دو قسم حاضر و غایب تقسیم شده است. آن گاه اسم فاعل و مفعول بیان شده و اسم فاعل به مستقبل و مرکب تقسیم شده است و سپس فصل صفات آمده و به سه گونه تقسیم شده است: مشتق، موضوع و مرکب، پس از آن طرز بنای اسم از صفت بیان شده و در پی آن طرز بنای صفت از اسم گفته شده است. در بخش دوم که در حقیقت اصل کتاب منهاج الطلب است، بعد از مقدمه‌ای باب الاسماء شروع می‌شود. در این باب کلمات را به سه قسم تقسیم می‌کند: اسم، فعل و حرف. این باب شامل فصل‌های ذیل است: مبتدا و خبر، فاعل، متعلقات فعل، مضاف و مضاف الیه، توابع (نعت، معطوف، تأکید، بدل، عطف بیان)، اسم جنس، اسم صفت، معرفه و نکره، جمع، انواع اسم. در باب الافعال، اقسام افعال را شرح داده و در باب الحروف، اقسام حروف را بیان کرده است، اعم از حرف اضافه، ربط، پیشوند، پسوند و گاهی قیود. در خاتمه در باره تفاوت‌های زبان‌های عربی و فارسی بحث شده است. چاپ: ایران، اصفهان، 1360 شمسی، به کوشش دکتر محمد جواد شریعت