مفتاح الطب

● مفتاح الطب / طب / عربی miftāḥ-uṭṭibb ابن هندو، علی بن حسین، - 420؟ قمری ebn-e hendū, ‘alī ebn-e ḥoseyn(- 1030) رساله‌ای است در کلیات و اصول طب (به‌منزله اصول فقه نسبت به فقه) و دارای ده«باب»: 1. در تشویق به تعلیم طب؛ 2. اثبات صناعت طب؛ 3. تعریف طب؛ 4. مرتبت و فضیلت طب؛ 5. شعب و تقسیمات طب؛ 6. فرق و انشعبات فنی آن علم طب؛ 7. طرق استنباط و مدارک طب؛ 8 شماره علومیکه مبادی علم طب اند؛ 9. دستور ترتیبی که رعایت آن بر طالب علم طب لازم است و بیان پایه‌ها و درجات این علم و تعیین کتاب‌هایی که محصلین در هر یک از این درجات (پایه‌ها) باید (درس) بخوانند؛ 10. تعریف برخی از مسائل مهمه طب، این باب بسیار مفصل و دارای دوازده فصل است که فهرست آندر مقدمه باب دهم چنین آمده: 1) بیان الفاظ و (اصطلاحات) منطقیه که در قیاسات (براهین) طب به کار برده می‌شود، 2) اصطلاحات فلسفیه، 3) اصطلاحات مخصوص علم طب، 4) کلیات تشریح اعضاء، 5) امراض، 6) موقعیت مهم نبض در علم طب و مطالب مربوطه به آن، 7) آثار بارزه از بدن، 8) قوانین (و دستورهای) غذا و دوا، 9) داروهای مفرد و مرکب، 10) نام‌های غذاها (انواع غذاها)، 11) نام‌های نامأنوس و نادر امراض و مقیاس‌ها، 12) بیان موارد استثنایی قوانین فوق. این کتاب را به راستی باید مدخل طب نامید و از گفته مؤلف نیز استفاده می‌شود که نام آن را به همین مناسبت «مفتاح الطب» گذارده است. از مندرجات کتاب نیز استفاده می‌شود که مؤلف از شاگردان ابن خمار، طبیب مشهور قرن 5 و حکیم‌باشی محمود غزنوی بوده است.ابن خمار چنان اشتهار به استادی در فن طب یافته بود که شیخ الرئیس آرزوی دیدن او را می‌کرده و نقل می‌شود که درباره وی گفته است: «فاما ابوالخیر فلیس من عداد هؤلاء لعل الله یرزقنا لقائه». ابن خمار، طب را کاملاً با فلسفه و قواعد و اصطلاحات فلسفی آمیخته بوده است، مؤلف این رساله با آن‌که از این نظریه استاد خویش انتقاد می‌کند ولی همه جا تحت تأثیر افکار او است اما پیداست مبتکر و روشن فکر نیز بوده است و با عقیده الهامی بودن علم طب سخت جنگیده است. (عبدالحسین حائری) آغاز: بسمله. قال الاستاذ ابوالفرج علی بن الحسن بن هند و تصفح اخواننا من المتعلمین مقالتی الموسومة بالمشوقة فی المدخل الى علم الفلسفة ... و سميتها «مفتاح الطب» ... انجام: و عنان القول فی شعباتها ینبسط، ختم الله لنا ولكم بالسعادة و رزقنا و اياكم علما نافعاً و عملا صالحاً انه الجواد الكریم. و الحمدلله ... چاپ: تهران، به کوشش مهدی محقق و دانش پژوه، 1368ش [معجم المؤلفين 82/7؛ مجله معهد المخطوطات 2: 5 ص 271؛ فهرستواره منزوی 3720/5] شرح و حواشی: 1- مفتاح الطب (منتخب)