مفتاح الشفاء و العروة الوثقی

● مفتاح الشفاء و العروة الوثقی = حاشیة الشفا / فلسفه / عربی miftāḥ-uš šifā’ wa-l ‘urwat-ul wuṯqā = ḥāšīyat-uš šifā علوی عاملی، احمد بن زین العابدین، - 1054 قمری ‘alavī ‘āmelī, aḥmad ebn-e zayn-ol-‘ābedīn(- 1645) وابسته به: الشفاء؛ ابن سینا، حسین بن عبدالله (370-428ق) اهدا به: شاه عباس مؤلف که داماد و شاگرد میرداماد است، بر الهیات شفای ابن سینا حاشیه‌ای مبسوط نگاشت و در 1036ق آن‌را تمام کرد. در دیباچه مفصل کتاب نام آن‌را «مفتاح الشفا و العروة الوثقی» نوشته است. در حاشیه قبسات و کحل الابصار (حاشیه بر شرح اشارات)، از شرح خود بر الهیات «شفا» و گاه از «عروة الوثقی در شرح بر الهیات شفا» یاد می‌کند و چنین به نظر می‌رسد که مقصود وی همین کتاب است نه کتابی جداگانه، اما در ترجمه وی «مفتاح الشفا» کتابی و «عروة الوثقی» تألیفی دیگر و جداگانه به شمار آمده و موضوع کتاب «عروة الوثقی» نیز یاد نشده است. در الذریعه نیز ذیل «حاشیه شفاء» از «مفتاح الشفا» یاد و به حرف میم احالت شده و در حرف عین در «عروة الوثقی» بدون اشاره به موضوع آن و هم چون کتابی جداگانه معرفی گردیده است. مؤلف در دیباچه این حاشیه (که خود آن‌را شرح شفا خوانده) از استاد خود میرداماد بدون تصریح یاد کرده و او را ستوده و به او بالیده است. وی تصریح می‌کند که در شرح معضلات الهیات شفا از استفاده‌هایی که از محضر استاد خود برده و نیز از دقت در دیگر مقالات و مباحث شفا و مطالعه کتاب «الحکمة المشرقیة» یاری گرفته است. وی در دیباچه ملتزم شده سخنان دانشمندان و فلاسفه اهل تحقیق مانند شیخ اشراق و دوانی و غیاث الدین منصور را در این کتاب یاد کند. وی به نوشته خود در دیباچه، فوائدی را که به هنگام «مدارسة» به دست آورده در اینجا با عنوان «افید» می‌آورد و به نظر مقصود وی از «مدارسة» هنگام استفاده از درس میرداماد بوده و لذا در حاشیه قبسات نیز فقراتی را با عنوان «افید» آورده است. درباره روش خود در شرح کلام شیخ می‌گوید: «همه سخنان شیخ را به‌طور خلاصه و با تفسیری روشن بدون اطاله کلام آورده و عناوین را حذف کرده‌ام و کوشیده‌ام تا نکته‌ای از فوائد و لطائف او ناگفته نماند». سید احمد این حاشیه را پس از پایان دوران جوانی و به گفته خود او «در اوان خضاب» نوشته و تاریخ تمام شدن آن «مفتاح کل الهیات» است و این جمله بدون حساب تضعیف یاء و الف الاه با 1026 و با به حساب آوردن تضعیف، با 1036 مطابقت دارد. نسخه‌ای از این کتاب که به خط مصنف و گویا نسخه اصل است تاریخ کتابت آن 1036 و تاریخ پایان «کحل الابصار» نیز 1036 است. نکته‌ای دیگر که در اینجا جلب نظر می‌کند آن است که مصنف در «کحل الابصار» کراراً از «عروة الوثقی فی شرح الشفاء» خود یاد کرده و در کتاب حاضر نیز از «کحل الابصار» مکرر نام برده است. بنابراین یا وی هر دو کتاب را با هم در دست داشته و در یک زمان تألیف می‌کرده و گاه بدین و گاه بدان می‌پرداخته و یا «عروة الوثقی» خود کتابی دیگر است از مصنف در شرح شفا به جز این کتاب «مفتاح الشفا و العروة الوثقی». هر چند نوشته مؤلفان تراجم و صاحب الذریعه وجه دوم را تأیید می‌کند زیرا همان گونه که قبلاً اشارت رفت «مفتاح الشفا» و «عروة الوثقی» را (بدون ذکر موضوع در اخیر) دو تألیف جداگانه به شمار آورده‌اند اما به نظر وجه نخستین پسندیده‌تر است زیرا علاوه بر آن‌که در آغاز معرفی این کتاب گفته شد مؤلف در حاشیه قبسات که مسلماً پس از این هر دو کتاب نوشته تنها از «عروة الوثقی فی شرح الشفا» یاد کرده و اگر جز آن نیز شرحی بر «شفا» داشت مسلماً از آن یاد می‌کرد. سید احمد از شاه عباس بهادرخان نام برده و او را دعا گفته است. در مباحث کتاب از غیاث الدین بیشتر با تعریض و عناوین موهن یاد می‌کند تا آنجا که مطالعه‌کننده گمان می‌برد که این کتاب را برای جنگ و ستیز و خرده‌گیری از وی تألیف کرده است. (عبدالحسین حائری، با تلخیص) آغاز: بسمله. و به نستعین الحمد لمن رفع سرادقات اللاهوت عن سمات القوة و النقصان و زین سموات الملکوت بکواکب المعرفة و العرفان ... اما بعد فان افقر عبادالله ... احمد بن زین العابدین‌العلوی یملی علی اذهان ارباب العرفان ... انجام: فان اضعت العلم و اضعته فالله بینی و بینک و کفی بالله وکیلا و الحمد الله القهار القیوم وحده ابدا و صلى الله على محمد و آله، تمت. چاپ: طهران، سنگی، 1305ق، رحلی (صص266-554) (در هامش) [الذریعه 70/6 و 141/6؛ اعیان الشیعة 8 ص 100]