معیار الاشعار

● معیار الاشعار = رساله در عروض / عروض و قافیه / فارسی me‘yār-ol aš‘ār = r. dar ‘arūz ؟ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری naṣīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) تاریخ تألیف: جمادی الثانی 649ق نیامدن نام این کتاب در شمار تألیفات طوسی موجب تردید در انتساب آن به خواجه شده است در حالی که قرائنی وجود دارد که این انتساب را مسلم می‌سازد: نسخه‌ای قدیمی از این کتاب ضمن مجموعه‌ای از مؤلفات خواجه که به سال 670 نوشته شده در کتابخانه مرحوم نجم آبادی موجود است که این تردید را مرتفع می‌سازد، این رساله با نام عروض فارسی ذکر شدهو می‌رساند که کتاب عروض فارسی او همان «معیار الاشعار» است. جز آنکه پیش از صاحب روضات عده‌ای از مؤلفین در آثار خود استناد به گفته خواجه در کتاب معیار الاشعار کرده‌اند. چنان که ابوالحسن فراهانی در شرح اشعار دیوان انوری از معیار الاشعار خواجه نقل کرده و در جایی گفته است: «اما استاد المحققین خواجه نصیرالدین محمد طوسی علیه الرحمه در رساله‌ای که در عروض و قافیه نوشته مسمی به معیار الاشعار آورده ...»؛ و در جای دیگر گفته: «و چنانکه استاد البشر خواجه نصیرالدین طوسی در معیار الاشعار تصریح به آن دارد». این کتاب را جز مفتی محمد، فرد دیگری در زمان شاه عباس اول شرح کرده و تألیف آن را به خواجه نسبت داده و نسخه‌ای از آن در کتابخانه ملی ملک وجود دارد. بنابراین این کتاب که همان رساله عروض فارسی است بدون تردید از مؤلفات خواجه طوسی است. (مدرس رضوی با تلخیص و ویرایش) این کتاب مشتمل است بر یک «مقدمه» و دو «فن»: مقدمه: در بیان ماهیت شعر، دارای سه «فصل»: 1)حد شعر و تحقیق آن، 2) اختلاف اوزان و قوافی، 3)ذکر صناعت‌هایی که شعر به آن تعلق دارد؛ فن 1. علم قافیه، دارای ده فصل؛ فن 2. علم عروض. آغاز: بسمله. الحمد لله حمد الشاكرين ... این مختصریست در علم عروض و قوافی شعر تازی و پارسی دری که به التماس بعضی دوستان مرتب کرده شد و آن را معیار الاشعار نام نهاده آمد. و این مختصر مشتمل بر مقدمه و دو فن است. مقدمه: در بیان ماهیت شعر و ذکر صناعاتی که شعر را بدان تعلق باشد و آن سه فصل است. فصل اول: در حد شعر و تحقیق آن ... انجام: و بعضی گفته اند اختلاف تصریف بنفی و اثبات مانند کن و مکن مقتضی تکرار قافیه نباشد و این مستعمل نیست، اینست آنچه خواستیم که درین مختصر ایراد کنیم از علم قوافی بر سبیل ایجاز و بالله التوفيق. چاپ: طهران، 1320، سنگی، 214ص، به سعی مرحوم نجم الدوله؛ در ضمن شعر و شاعری در آثار خواجه نصیرالدین طوسی، معظمه اقبالی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، چاپ دوم، 1379ش [نسخه‌های منزوی 2175/3؛ سرگذشت طوسی از مدرس رضوی ص 292-294 و چاپ جدید ص 531 - 534؛ الذريعة 278/21] شرح و حواشی: 1- عروض = شرح معیار الاشعار 2- شرح معیار الاشعار