معما

● معما / معما / فارسی mo‘ammā قندهاری، محمد qandehārī, mohammad اهداء به: سلطان میرزا الغ بیگ رساله‌ای است در معما، دارای یک «مقدمه» و بیست و دو«باب». مؤلف در دیباچه رساله می‌گوید: «چون طبیعت خداوندی به دانستن دقایق علمی ... و گشادن معما میلی تمام داشت و این شکسته به‌قدر وسع به فن معما مشغول بوده ... بعضی از قواعد که استادان به آن تعرض ننموده بودند، در قلم آورد». شیوه این رساله با رساله‌های جامی و میر حسین معمائی تفاوت دارد و اینک فهرست آن (که مؤلف خود در دیباچه آورده): مقدمه در بیان معما و غرض از آن؛ باب 1. معما بر پایه حساب جمل؛ 2. معما براسماء اعداد؛ 3. به قاعده جذر و مجذور؛ 4. قاعده کعب و مکعب؛ 5. معما بر قاعده قطر دوائر؛ 6. بر مبادی اعداد؛ 7. بر رقوم هندسه؛ 8. معما بر رقوم تقویم؛ 9. در معما چیزی را گویند شبیه به حرفی و آن حرف را خواهند؛ 10. بعضی از اجزاء کلمه با بعضی از اجزاء کلمه دیگر جمع کنند تا نامی شود؛ 11و12و13. الفاظی که بر حرف اول تا آخر یا وسط کلمه دلالت کند؛ 14. الفاظی که بر یک طرف کلمه دلالت کند؛ 15. دلالت بر عکس کلمه؛ 16. تصحیف؛ 17. الفاظ مشترک؛ 18. مترادف؛ 19. تصغیر؛ 20. ضد و نقیض؛ 21. الفاظ که بر انداختن حرفی از کلمه دلالت دارد؛ 22. لغز. مؤلف ابیاتی از سروده‌های خود را نیز در این رساله آورده است.