مطلع النقط و مجمع اللقط

● مطلع النقط و مجمع اللقط = نجم القرآن / تفسیر / عربی maṭla‘-un nuqaṭ wa majma‘-ul laqaṭ = najm-ul qur’ān علاء الدوله سمنانی، احمد بن محمد، 659 - 736 ؟ قمری ‘alā‘-od dowle-ye semnānī, ahmad ebn-e mohammad (1262 - 1336) «نجم الدین دایه» تفسیر سوره نجم را آغاز کرد اما اجل امانش نداد تا تفسیر قرآن کریم را به پایان برد و کار تفسیر او در آیه اول سوره نجم متوقف گردید، آن گاه افراد دیگر کار «دایه» را تکمیل و به پایان بردند و تا ده نفر ذکر کرده‌اند و مهمترین آنها «علاءالدوله سمنانی» است. وی با تکرار تفسیر سوره‌های فاتحه و طور (که در بحر الحقائق نیز وجود داشت) آن تفسیر را تا آخرین سوره قرآن ادامه داد و نام آن را «نجم القرآن» نهاد. اگر چه ذهن و زبان علاء الدوله پیچیده‌تر از زبان نجم الدین رازی است و همین نکته تفاوت بارزی میان آثار نجم الدین و نگارش علاء الدوله ایجاد کرده است، اما به‌خوبی می‌توان سبک تأویلی و حتی تکیه کلام‌های نجم الدین رازی را در مطلع النقط مشاهده کرد. دکتر موحدی مصحح تفسیر بحرالحقائق در این باره می‌نویسد: «... علاءالدوله سمنانی، نام این بخش از تفسیر خود را نجم القرآن نهاده و آن را با این نام یاد می‌کند و این منافاتی با داشتن تفسیر باطنی با نام مطلع النقط و مجمع اللقط ندارد، در واقع نجم القرآن سمنانی، بخش پایانی تفسیر مطلع النقط او بوده که قصد تألیف آن را داشته است و به احتمال چنین توفیقی نیافته است. بنابر این باید گفت فعلاً از تفسیر مطلع النقط سمنانی، تنها بخش پایانی آن (نجم القرآن) در چندین نسخه (از جمله نسخه حاضر) در دست است. آقای نجیب مایل هروی که سال‌هاست در حوزه کتاب‌شناسی و نسخه‌شناسی آثار علاءالدوله سمنانی کنکاش می‌کند، درباره تفسیر عربی علاءالدوله معروف به «مطلع النقط و مجمع اللقط» می‌نویسد: (سمنانی درباره این اثرش در العروة (ص 331) می‌نویسد: «... و گفته بودم که مرا مزاحم مشوید در تعبیرات واقعات و مهمات که بعد از نماز چاشت کتابی که در دل روشن شده، میان نماز شام و خفتن، و فهرست آن کتاب صد و پنجاه جزو بوده نام آن کتاب مطلع النقط و المجمع اللقط، مأمور به نوشتن آن شدم ...». علاءالدوله پیش از پرداختن به تفسیر قرآن بابی در مصطلحات حکمی و عرفانی آورده و نیز در پایان تفسیر فاتحه چنین می‌گوید: «هذا أول المجلد الرابع عشر من كتاب مطلع النقط و مجمع اللقط و من الطور المجلد العشرون منه و عدد مجلدات كتاب مطلع النقط من غير تفسير مواقفه قمان و عشرون و تفسير المواقف و هی مائة و إحدى و ثلثون ألفاً و مائة واحدى و ثلاثون و قد كتبت بالإلهام شرح موقفين منها، إن ورد على أحد قياساً عليها يكون ثلاثة آلاف و أربعمائة و خمسة و ستين مجلداً كل مجلد أربعون كراساً، كل كراس عشرة أوراق، كل ورقة أربعون سطراً». عبارت فوق نشان می‌دهد ویکتابی با عنوان «مطلع النقط» داشته، حال سؤال این است آیا تمامی مجلدات آن در تفسیر بوده است؟ آیا وی موفق به اتمام چنین کتابی شده است؟ قدر متیقن است که از مطلع النقط جز همین مقدار که با عنوان نجم القرآن که در واقع تکمله بحر الحقائق است اثر دیگری در دسترس نیست و احتمال داده می‌شود علاءالدوله بیش از این مقدار موفق به تألیف آن نگردیده است، اگر بپذیریم که مطلع النقط و مجمع اللقط در موضوع تفسیر است محتمل است که علاءالدوله بر اساس قیاسی که انجام داده پی برده که این بخش از تفسیر مذکور در مجلد چهاردهم قرار می‌گیرد لذا آن را جلد چهاردهم کتاب مطلع النقط قرار داده است. البته تمامی اینها احتمالاتی است که احتیاج به بررسی دقیق و تحقیق فرا فهرست‌نگاری دارد.(سید محمود مرعشی) [الذريعة: 157/21؛ آن سوی آینه: در آمدی بر تفسیر عرفانی شیخ نجم الدین رازی (دکرت محمد رضا موحدی)، انتشارات آن، 1381 ش؛ دیوان کامل اشعار فارسی و عربی شیخ علاء الدوله سمنانی، تصحیح عبدالرفیع حقیقت، تهران، 1364 شمسی؛ ريحانة الأدب: 157/4-158؛ شرح حال و افکار و آثار شیخ علاءالدوله سمنانی، سید مظفر صدر، تهران، 1334 شمسی؛ مصنفات علاء الدوله سمنانی، مایل هروی، تهران، 1369 شمسی]