الاشعثیات

● الاشعثیات = جعفریات / حدیث / عربی al-ašʻaṯīyāt = jaʻfarīyāt ابن اشعث، محمد بن محمد، - 314؟ قمری ebn-e ašʻas, mohammad ebn-e mohammad (- 927) از کتب حدیثی قدیم و با اهمیت شیعه است که در آن 1000 حدیث مسند به اسناد واحد جمع‌آوری شده که محمد بن محمد بن اشعث کوفی آنها را از موسی بن اسماعیل بن موسی بن جعفر (ع) از پدرش اسماعیل بن موسی روایت کرده است و از این رو به «اشعثیات» اشتهار یافته و به احترام امام جعفر صادق (ع) به «جعفریات» نیز معروف است. این کتاب به ترتیب کتاب‌های فقهی است و دارای این «ابواب»: طهارة، صلاة، زکوة، صوم، حج، جنائز، نکاح، طلاق، حدود، باب دعاء، سنن و آداب. این کتاب را برخی از معاصران به محمد بن اشعث کوفی نسبت داده‌اند (مانند نسخه چاپی ایران، همراه قرب الإسناد)؛ و برخی بر اساس سند کتاب که به این صورت بیان شده است: «حدثنا موسی بن اسماعیل بن موسی بی جعفر [علیهما السلام] قال حدثنی ابی بکتبه»، مؤلف کتاب را اسماعیل، فرزند حضرت امام موسی الکاظم معرفی نموده‌اند. در عین حال اگر کسی سؤال نماید که آیا محمد بن محمد بن اشعث، این کتاب را عیناً روایت کرده یا اینکه کتابی است که بر اساس کتاب‌های اسماعیل نهاده شده است، مستمسکی برای پاسخ دقیق وجود ندارد. صاحب «جواهر الکلام» در رد وثاقت این کتاب تلاش نموده و آن را از درجه اعتبار ساقط کرده است، اما حاج میرزا حسین نوری در خاتمه مستدرک، نهایت تلاش خود را در تصحیح این کتاب به کار برده و آن را مانند یکی از اصول معتبره قلمداد نموده است، ولی حق مطلب در روشن شدن دو امر نهفته است: 1. آیا راویان کتاب اشعثیات که عبارتند از محمد و موسی و اسماعیل همگی مورد وثوق هستند یا خیر؟ 2. آیا می‌گویید این کتاب به دست شیخ حر عاملی (صاحب وسائل) و علامه مجلسی نرسیده است و بعد از صدها سال اگر نسخه‌ای یافت شود که بر او نوشته شده است «هذا کتاب الاشعثیات»، مانند کتب اربعه که با تواتر قولی و عملی تا عصر حاضر پیوستگی دارد، یکسان است؟ و از کجا مشخص شود که این همان کتاب است و چگونه حجیت پیدا می‌کند؟ سرانجام گروهی نیز همچون صاحب جواهر اعتقاد دارند که شیخ حر و علامه مجلسی به این کتاب اعتنا نکردند و نه این که دسترسی نداشته‌اند و حق مطلب چنین است: محدث جلیل القدر، شیخ محمد بن حسن حر عاملی، در پایان «وسائل الشیعة» پس از ذکر مأخذ و منابع نقل خود می‌گوید: «اکنون نسخه‌های بسیاری یافت می‌شود؛ لکن یا نسخه صحیح برخی از آنها به دست ما نرسیده، و یا این که ضعف کتاب و مؤلف آن نزد من به اثبات رسیده و برخی دیگر، مورد اعتماد بودن آنها نزد من ثابت نشده است. فلذا همه اینها را رها کرده‌ام». شیخ حر سپس نام کتاب‌هایی را که با واسطه از آنها نقل کرده، نام می‌برد، ولی نام کتاب اشعثیات در بین آنها دیده نمی‌شود. نکته قابل توجه در مورد کتاب‌هایی که به این صورت به دست ما می‌رسد حجیت یا عدم حجیت آن است از حیث مستند فتوی و عمل، و سرانجام نسخه مرحوم محدث نوری و دیگران، همه از یک نسخه استکتاب نموده‌اند که آن نسخه از هند آمده بوده و چنانکه مرحوم محمد باقر بهاری در پایان نسخه (نه به عنوان کاتب بلکه به عنوان صاحب نظر) اظهار نظر نموده، نسخه مغشوش و غیر قابل اعتماد بوده است. محمد بن محمد جزری شافعی، صاحب «أسنی المطالب و النشر» از کتاب «اشعثیات» استفاده نموده و به واسطه سلسله روایتی که از طریق مشایخ خود، چهل حدیث از این کتاب گرد آوری نموده و نام آن را «الاربعون الزاهرة المنسوب الى الائمة الطاهرة» نهاده است. آغاز: بسمله، حمدله [و بعد فان من منن الله المفتاق الى ربه الغنی نصرالله قزوینی ... هذه النسخة الشریفة الجلیلة ...] اخبرنا القاضی امین القضاة ابوعبدالله محمد بن علی بن محمد قراءة علیه و انا حاضر اسمع ... قال قال رسول الله (ص) الماء یطهر و لایطهر انجام: و قل یا ایها الکافرون و قل هو الله احد چاپ: برای اولین بار به ضمیمه کتاب «قرب الاسناد» حمیری به دستور حاج آقا حسین طباطبائی بروجردی، 1329ق؛ طهران، سنگی، 1370ق، وزیری، 9ص (صص2-10) [الذریعه 109/2 و 112/5؛ مشار، عربی 60؛ فوائد الرجالیه بحرالعلوم 117/2؛ وسائل الشیعة 46/20و 47؛ جواهر الکلام 397/21؛ رجال ممقانی 145؛ دنا 1028/1 (13 نسخه)]