المسالک و الممالک

● المسالک و الممالک / جغرافیا / عربی al-masālek wa-l mamālik بکری، عبدالله بن عبدالعزیز، 432 - 487 قمری bakrī, ‘abd-ol-lāh ebn-e ‘abd-ol-‘azīz (1041 - 1095) کتابی است جامع در بیان شهرها و فواصل بین آنها، اقالیم و طول و عرض جغرافیایی آنها، کوه‌ها، دریاها، رودها، بنادر و بناها. مؤلف این کتاب را با یک مقدمه تاریخی درباره آغاز خلقت، تاریخ انبیاء از آدم تا حضرت محمد (ص) و اعتقادات دینی امت‌ها شروع کرده، سپس متن اصلی را توضیح و در ادامه عادات ملل و قصص تاریخی و غرائب و عجائب اخبار را شرح داده است. یکی از امتیازات کتاب این است که در آن علاوه بر موضوع جغرافیا به موضوع‌های تاریخی سیاسی، اجتماعی و حتی نژادشناسی نیز پرداخته شده است. تا کنون متن کامل کتاب به دست نیامده و آنچه در دست می‌باشد مربوط به شمال آفریقا (قسمت اعظم کتاب)، مصر، عراق، اقوام ساکن اطراف دریای خزر، اسپانیا، روس‌ها و اسلاوهای شرق اروپا است که نسخه‌هایی از آن در کیل، استانبول، فاس (مراکش) و پاریس شناسایی شده است. مؤلف در بخش شمال آفریقا از دست‌نوشته‌های «ابوعبدالله محمد بن یوسف وراق اندلسی» (قرن 3و4) و در بخش روس‌ها و اسلاوها و اسپانیا و اروپا از یادداشت‌های ابراهیم بن یعقوب طرطوسی، آثار محمد بن احمد جیهانی (-330ق)، مسعودی و ... و در بیان عجائب و غرائب نیز از «نظام المرجان» احمد بن عمر عذری مشهور به ابن دلائلی (-478ق) و در شرح قبائل عرب از ابن عباس (-68ق) بهره جسته و چنان‌که از یادداشت وی در پایان «ذکر قرطبه از بلاد اندلس» برمی‌آید در سال 460ق به تألیف آن مشغول بوده و - به قولی - در همان سال آن را به پایان رسانیده است.بخشی از این کتاب که مربوط به شمال آفریقا است با عنوان «المغر فی ذکر بلاد افریقیة و المغرب» در الجزائر (1857م) و پاریس (1911م) و بخش مربوط به روس‌ها و اسلاوها در سن پترزبورگ به چاپ رسیده و اخیراً نیز به تحقیق دکتر جمال طلبه با عنوان «المسالک و الممالک» در دو مجلد در لبنان (دارالکتب العلمیة للنشر 2003م.) چاپ شده است. چاپ: نخستین بار وستنفلد در گوتینگن به سال 1876م این کتاب رادر دو مجلد با عنوان «فرهنگ جغرافیائی» به چاپ رسانده و سپس در قاهره و بیروت نیز به چاپ رسیده است.