مختلف الرواية

● مختلف الرواية / فقه / عربی muxtalif-ur riwāya اسمندی، محمد بن عبدالحمید، 488 - 563 ؟ قمری esmandī, mohammad ebn-e ‘abd-ol-hamīd (1096 - 1168) وابسته به: نظم الخلافيات = الخلافیة؛ نسفی، عمر بن محمد (461-537ق) کتاب حاضر شرحی است بر «منظومة الخلافيات» نجم الدين عمر بن محمد نسفی که در آن مسائل فقهی اختلافی بین امامان چهارگانه حنفیان: ابوحنیفه، ابویوسف، محمد بن حسن، زفر بن هذيل و شافعی و مالک بیان شده است و از نخستین منظومه‌های فقهی است که در آن به ذکر مسائل مهم پرداخته و از ایراد ادله خودداری شده است. شروح متعددی بر این منظومه نگاشته‌اند، از جمله: 1. مختلف الرواية، علاءالدين محمد بن عبدالحميد (- 552ق)؛ 2.الموجزء ابی الحسن علی بن محمد بن علی (- 592ق)؛ 3.شرح ابی اسحاق ابراهیم بن احمد موصلی (- 652ق)؛ 4.حقائق المنظومة، ابی حامد محمد بن محمد بن داود مولوی بخاری (- 671ق)؛ 5.شرح خطاب بن ابی القاسم قره حصاری، تألیف در 717ق؛ 6.شرح رضی الدین ابراهیم بن سلیمان حموی منطقی (- 732ق)؛ 7.ملتقى البحار من منتقى البحار، ابی المفاخر محمد بن محمود سدید زوزنی؛ 8. النور المستنیر، ابوبکر محمد حدادی.مختلف الرواية نخستين شرح بر منظومة الخلافيات نسفی است که به نام‌های «حصر المسائل و قصر الدلائل» و «اختلاف الرواية و المذاهب» نیز خوانده شده است.این کتاب در برخی منابع، به اشتباه به ابوليث نصر بن محمد بن ابراهیم سمرقندی (- 373ق) منسوب شده است، چرا که ابولیث کتابی دارد به نام «المختلف في الفقه بين أبي حنيفه و أصحابه» که مبوب بر ابواب فقهی است و در هر مسأله قول چهار امام حنفیان (ابوحنیفه، ابویوسف، محمد و زفر) را آورده است، در حالی که اسمندی اقوال شافعی و مالک را نیز می‌آورد، یعنی فتاوای فقهای سه مذهب حنفی، شافعی و مالکی را آورده و در مذهب حنفی نیز فتاوای چهار تن از ائمه فقهی شان را بیان کرده است. البته اسمندی در مختلف الرواية از ابولیث سمرقندی تبعیت کرده و برخی معتقدند که کتاب او را ترتیب داده و مطالبی بر آن افزوده است و تحریر جدیدی از کتاب ابولیث را ارائه نموده است. همچنین این کتاب را، به سهو به محمد بن أحمد بن ابی احمد ابوبکر علاءالدین سمرقندی (- 575ق)، صاحب تحفة الفقهاء نسبت داده‌اند. گویا سبب این اشتباه، تشابه اسمی بوده است. اسمندی درباره شیوه نگارش کتاب، اطلاعات مفصلی به دست نداده جز آنچه که در مقدمه کتاب آورده است: «فانی قصدت أن أذكر مسائل مختلفة الرواية كتاباً، و أرسم خلاف كل واحد من الأئمة باباً، على الترتيب الذي رتبه بعض أستاذينا (ص) الا أنهم أوردوا الكتب كلها في كل باب. و أنا أوردت الأبواب كلها في كل كتاب، و أذكر فى كل مسألة نكتة شافية و حجة كافية».تقسیم بندی کتاب بر اساس کتاب‌های فقهی از کتاب الطهارة و الصلاة شروع شده و به کتاب الكراهية ختم می‌شود و هر کتاب دارای ده باب است، عناوین کتاب‌ها چنین است: کتاب الطهارة و الصلاة، كتاب الزكاة، كتاب الصيام، كتاب الحج، كتاب النكاح، كتاب الطلاق، كتاب العتق، كتاب المكاتبة، كتاب الولاء، كتاب الایمان، كتاب الحدود، كتاب السرقة، كتاب السير، كتاب اللقيط، كتاب اللقطة، كتاب الابق، كتاب الوديعة، كتاب العارية، كتاب الشركة، كتاب الصيد، كتاب الوقف، كتاب الهبة، كتاب البيوع، كتاب الصرف، كتاب الشفعة، كتاب القسمة، كتاب الاجارات، كتاب ادب القاضی، كتاب الشهادات، كتاب الرجوع عن الشهادات، كتاب الاقرار، کتاب الوكالة، كتاب الكفالة، كتاب الصلح، كتاب الرهن، كتاب المزارعة، كتاب الأشربة، كتاب الاكارة، كتاب الحجر، كتاب المأذون، كتاب الديات، كتاب الجنايات، كتاب الوصايا، كتاب الفرايض و كتاب الكراهية. چنان‌که گذشت، در هر یک از کتابها تنها مسائل مهم و اختلافی، در ده باب بدین ترتیب مطرح می‌شود: 1.قول أبی حنيفه على خلاف قول صاحبيه؛ 2.قول أبي يوسف خلاف قول أبي حنيفه و محمد؛ 3.قول محمد خلاف قول أبي حنيفة و أبي يوسف؛ 4.قول أبي حنيفة خلاف قول أبي يوسف و لاقول لمحمد؛ 5.قول أبي يوسف خلاف قول محمد و لاقول لأبي حنيفة؛ 6.قول محمد خلاف قول أبي حنيفة و لاقول لأبی يوسف؛ 7.ما تفرد كل واحد من الثلاثة بقول على حده؛ 8.قول زفر خلاف قول أصحابنا الثلاثة؛ 9.قول الشافعى خلاف قول أصحابنا؛ 10.جوابات مالک بن أنس. نسخه‌های متعددی از این کتاب در کتابخانه‌های چستربیتی، برلین و سلیمانیه در ترکیه موجود است و کهن‌ترین آنها نسخه کتابخانه عاشر افندی است که هم اکنون در کتابخانه سلیمانیه نگهداری می‌شود. (حافظیان ابوالفضل) آغاز: بسمله الحمدلله المتعزز بذاته المقدس بأسمائه و صفاته و الصلوة على رسوله المؤيد بآياته و معجزاته المبلغ لأحكامه و رسالاته و على آله و أزواجه و ذرياته و سلم تسليماً كثيراً كتاب الصلوة باب قول أبوحنيفة على خلاف قول صاحبيه چاپ: عیسی زکی عیسی در سال 1985 م، تصحیح ابواب عبادات (الصلاة، الزكاة، الصوم و المناسک)، از این کتاب را به عنوان رساله دکترای خود قرار داده و در کویت، به سال 1407ق به چاپ رسانده است. [الأعلام 187/6؛ كشف الظنون 1636/2؛ مختلف الرواية، مقدمه تحقیق (القسم الدراسی)؛ معجم المؤلفين 130/10؛ هدية العارفين 92/2؛ نوادر المخطوطات العربية فى مكتبات تركيا 283/1؛ الاوقاف العامة موصل 97/4]