مختصر الاوسط فی المنطق

● مختصر الاوسط فی المنطق = مختصر الاصغر = الاوسط الجرجانی / منطق / عربی muxtaṣar-ul awsaṭ fi-l manṭiq = muxtaṣar-ul aṣġar = al-awsaṭ-ul jurjānī ابن سینا، حسین بن عبدالله، 370؟ - 428 قمری ebn-e sīnā, ḥoseyn ebn-e ‘abd-ol-lāh (981 - 1038) به نوشته قنواتی (45) همان «الموجز الکبیر فی المنطق» است و گویا همان مختصر اصغر یا اوسط جرجانی باشد که شیخ در گرگان برای ابی محمد شیرازی نوشته و در همانجا برای جوزجانی املا نموده است.همان‌که نسخه آن به شیراز رفته و دانشمندان بر آن خرده‌ها گرفته و پرسش‌های خود را به‌وسیله ابوالقاسم کرمانی برای شیخ فرستادند و او هم بی‌درنگ بدانها پاسخ داده است (همان «الاجوبة عن المسائل العشرینیة»). شیخ همین مختصر اوسط را با دیگرگونی‌هایی با آوردن فن برهان از جاهای دیگر و سوفسطیقا از حکمت عروضی در نجات گذارده است. در آن دارد: «و لم یذکر فی کتب القیاس ما ینتج مطلوباً شرطیاً البتة و عسی قد کان ذکر ذلک فی الکتاب الذی عمله الفيلسوف فی الشرطیات و لکنه ضائع غیر منقول الى لغتنا و لا الى لغة الرسیانیین و كانه ليس فى زماننا له نسخة». در اینجا شیخ دلیل‌های روشنی می‌آورد که باید از قیاس‌های شرطی کاوش نمود و خود گویا نخستین بار است که از آن گفتگو و اقسام آنرا یاد کرده است. در آن دارد: «و قد بینا فی تلخیص ایساغوجی»، پس شیخ در این کتاب می‌خواهد ارغنون ارسطو را گزین کند. چنان‌که گفتیم قنواتی این رساله را «الموجز الکبیر» نامیده و همین را دو قطب شیرازی و رازی و صدرای شیرازی هم بدین نام خوانده‌اند چه اینکه در آغاز برهان آن دارد: «العلم على وجهین احدهما تصور و الآخر تصدیق و التصور ان يحدث مثلا معنى اللفظ فی النفس ... بل ذلک حادث آخر فی النفس» و این عبارت که به اندازه ده سطر می‌شود در آغاز منطق درة التاج قطب شیرازی به نام همین الموجز الکبیر آمده (ص 2 چاپ تهران) و قطب رازی هم در شرح مطالع (فصل 1 ص 7 چاپ 1315 در آخر شرح بر گفتار ارموی فی الحاجة الى المنطق) همین اندازه «العلم على وجهین تصور و تصدیق» را از آن آورده و همه آن عبارت بالا را به نام همین کتاب با عبارت دیگری «انالتصدیق موقوف علی امرین احدهما تصور المصدق به ای المط به و الثانی تصور ما یعلم ثبوته و تصدیقه و لاشى من الانتساب و النسبة بمتوقف علی ذلک» در رساله تصور و تصدیق خود گنجانده است. صدرای شیرازی در رساله «تصور و تصدیق» نیز همان عبارت بالا که در درة التاج آمده، آورده است. چون این عبارت در نجات نیست پس برهان آن از برهان الموجز الکبیر یا المختصر الاوسط گرفته نشده است. (دانش پژوه) آغاز: بسمله. الحمدلله رب العالمین و صلواته علی انبیائه اجمعین و بعد فان كمال الانسان فی ان یعرف الحق لاجل العلم به و الخير لاجل العمل به و المعلوم له من الامرين بالفطرة شیء نزر. انجام: فصل فی انه كيف يعين الحس فی مبادی التصدیق. هذا يقع على اربعة اوجه احدها بالعرض ... و وجه ثان و هو بالتجربة و ذلک ان الحس اذا تكرر على المحسوسات فيؤدى عنها الى الوهم معنى واحد فعقد منه و الله اعلم [الذریعة 507/2]