مخازن الجواهر

● مخازن الجواهر / معما / فارسی maxāzen-ol javāher معمائی کاتب، جمشید، ق 10 قمری mo‘ammā’ī kāteb, jamšīd(- 16c) تاریخ تألیف: 944ق از ملا جمشید کاتب معمائی که در زمان امیر علی شیر جوان بوده و در 947 شصت و هشت سال داشته است و این کتاب را در 944 ساخته است. در آن دو معما است به‌عنوان مثال «در اسم طهماسب» و از هر بیت آن 944 بیرون می‌آید و معمایی دارد به نام «شهزاده سلطان محمد طال عمره» باز هم به نام طهماسب و سلطان محمد معماهایی در آن هست. در پایان قسم معما آمده: «خاتمه: جمشید که شد بلبل گلزار کلام ×× با زمزمه طوطی طاوس خرام / چون کرد اصول بیست و ششگانه تمام ×× المنة لله العزيز العلام»، آنگاه آمده: شروع در قسم لغز: «کردند ز بنده پیش از این اهل کمال ×× در وزن رباعی لغزی چند سوال / چون نوبت قسم لغز آمد آن را ×× املا دارم بجنس بی خوف ملال / هر مسوولی که باشدش رمز و خفا ×× اندر تعیین ذات شیئی از اشیاء / در عد صفات لازم خاصه خود ×× مخصوص شود لغز بود ای دانا». تعریف معما: «هر مدلولی که هست در ضمن کلام ×× کالفاظ و حروفی است معین بی نام / شرط آمده در دلالتش رمز و خفا ×× تا نام معما بودش نزد انام»؛ نسبت میان لغز و معما: «یا بند معما و لغز را ز علوم ×× گاهی بهم و گاه جدا همچو نجوم / چون نسبتشان بهم خصوص است و عموم ×× من وجه و بهر وجه بود آن معلوم»؛ جمع میان معمی و لغز: «آن هر دو که مجمع الطافند ×× چون جمع شوند بهترین ز اصنافند / زین [روی] معما که دلیلند بر اسم ×× زان روی لغز که شامل اوصافند». [مجالس النفایس 69؛ نصرآبادی 522؛ الذریعه 205/8]