المجالس السنية

● المجالس السنية / تفسیر / فارسی al-majāles-os sanīya ابن محب، فضل بن عبدالله، - 473 قمری ebn-e moheb,fazl ebn-e ‘abd-ol-lāh ( - 1081) تفسیری است عرفانی که در آن برخی از آیات به ترتیب قرآن کریم و هر آیه تحت عنوان یک مجلس تفسیر شده است. هر مجلس شامل چند بخش است با این عناوین: ترتیب المجلس، الاخبار و الآثار، النکت و الاشارات، العددیات و النیاحات. این تفسیر بر اساس اسلوب خاصی تألیف شده که در قرن پنجم رواج داشته است. چند تفسیر دیگر از همان قرن با این اسلوب شناسایی شده‌اند که ترتیب مجالس و بخش‌های هر مجلس در آنها شباهت زیادی به کتاب حاضر دارد. نسخه‌های دیگر این اثر با عنوان «المجالس = الفصول» با انتساب به ابوزرعه در ابتدای همین مجلد معرفی شده‌اند. بررسی نسخه‌هایی که از این سبک تفسیری تا به حال به دست آمده نشان می‌دهد که در قرن پنجم این اسلوب تفسیری رواج داشته، به طوری که شاگردان این مکتب نسخه‌های موجود را به فارسی و عربی و با اختلاف مذاهب از استاد این فن یادداشت و تحریر نموده‌اند. این‌که استاد این فن چه شخصی بوده نیاز به تحقیق و تفحص و بررسی هر چهار نسخه دارد، اما آنچه تا به حال در این مورد اظهار نظر شده این سبک تفسیری را به ابوزرعه عبدالوهاب بن محمد بن ایوب اردبیلی (415 ق) نسبت داده اند؛ ولی به نظر شخصی که در این نسخه‌ها از وی با نام «عبدالوهاب» یاد شده، عبدالوهاب بن محمد بن عمر بن محمد بن رامین بغدادی است که در سال 398 ق در قید حیات بوده و در همین نسخه‌ها از کتاب «الاستغناء فی تفسیر القرآن» وی یاد شده است. همچنین وی را کتاب دیگری به نام «فصول فی الاصول» است که گویا منشأ و اصل این نسخه‌ها می‌باشد. در نسخه حاضر آمده است: «سمعت الاستاد ابامعشر همدانی»، «سمعت اباعبدالله دامغانی»، «اخبارنا به الحاکم ابوعبدالله محمد بن عبدالله الحافظ»، «صاحب الکتاب القسم الفضل بن محب». فهرست مجالس موجود در نسخه حاضر و آیات تفسیر شده در آن چنین است: مجلس 1. (فی التوحید): فی قوله تعالى: الله لا اله الا هو الحى القيوم؛ 2. (فى الاولياء): فی قوله تعالى: الله ولى الذين آمنوا يخرجهم من الظلمات الى النور؛ 3. (فى التقوى): فی قوله تعالى: و اتقوا يوماً ترجعون فيه الى الله؛ 4. (فی المعراج): فی قوله تعالى: آمن الرسول بما انزل اليه؛ 5. (فی التوحيد): فی قوله تعالى: شهد الله انه لا اله الا هو؛ 6. (فى المالكية): فی قوله تعالى: قل اللهم مالك الملك؛ 7. (فی هذه الامة): فی قوله تعالى: كنتم خير امه؛ 8 (فی المغفرة): فی قوله تعالى: و سارعوا الى مغفرة من ربكم؛ 9. (فى الموت): فی قوله: كل نفس ذائقة الموت؛ 10. (فى الكبائر): فی قوله تعالى: ان تجتنبوا كبائر ما تنهون عنه نكفر عنكم سيئاتكم؛ 11. (فى الزوجين): فی قوله تعالى: الرجال قوامون على النساء بما فضل الله بعضهم على بعض؛ 12. (فى الوالدين): فی قوله تعالى: و اعبدوا اله و لا تشركوا به شيئاً؛ 13. (فی الالقاب): فی قوله تعالى: و من احسن دينا ممن اسلم وجهه لله؛ 14. (فی العرفات): فی قوله تعالى: اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتی و رضيت؛ 15. (فى الطهارة): فی قوله تعالى: يا ايها الذين آمنوا اذا قمتم الى الصلوة؛ 16. (فى البكاء): فی قوله تعالى: و اذا سمعوا ما انزل الى الرسول ترى اعينهم تفيض من الدمع؛ 17. (فی الشرب): فی قوله تعالى: انما الخمر و الميسر و الأنصاب و الازلام رجس؛ 18. (فی السلام): فی قوله تعالى: و اذا جاءك يؤمنون بآياتنا؛ 19. (فى الغيب): فی قوله تعالى: و عنده مفاتح الغيب لايعلمها؛ 20. (فی الرحمة): فی قوله تعالى: ان رحمة الله قريب من المحسنين؛ 21. (فى الرؤية): فی قوله تعالى: و لما جاء موسى لميقاتنا؛ 22. (فى الميثاق): فی قوله تعالى: و اذ اخذ ربك من بنى آدم من ظهورهم ذريتهم؛ 23. (فى الدنيا): فی قوله تعالى: انما مثل الحيوة الدنيا كماء انزلناه من السماء؛ 24. (فی دار السلام): فی قوله تعالى: و الله يدعو الى دار السلام؛ 25. (فی الفرح): فی قوله تعالى: قل بفضل الله و برحمته؛ 26. (فی الرزق): فی قوله تعالى: و ما من دابة فی الأرض الا علی الله رزقها؛ 27. (فی العاقبة): فی قوله تعالى: لقد كان فی یوسف و اخوته آیات للسائلين؛ 28. (فی التشبيه): فی قوله تعالى: الم تركيف ضرب الله مثلاً كلمة طيبة كشجرة طيبة؛ 29. (فی الظلم): فی قوله تعالى: و لا تحسبن الله غافلاً عما يعمل الظالمون؛ 30. (فی العذاب): فی قوله تعالى: و ان جهنم لموعدهم اجمعين؛ 31. (فی الرجاء): فی قوله تعالى: نبىء عبادى انى انا الغفور الرحيم؛ 32. فی قوله تعالى: اوحی ربك الى النحل؛ 33. فی قوله تعالى: و قضى ربك الا تعبدوا الا ایاه؛ 34. فی قوله تعالى: و من الليل فتهجد به نافله لك؛ 35. فی قوله تعالى: ام حسبت ان اصحاب الكهف و الرقيم كانوا من آیاتنا عجبا؛ 36. فی قوله تعالى: و اصبر نفسك مع الذين يدعون ربهم بالغداة؛ 37. فی قوله تعالى: المال و البنون زينة الحيوة الدنيا و الباقيات الصالحات؛ 38. فی قوله تعالى: و هزی اليك بجذع النخلة؛ 39. فی قوله تعالى: و نضع الموازين القسط ليوم القيمة؛ 40. فی قوله تعالى: و ذا النون اذ ذهب مغاضبا؛ 41. فی قوله تعالى: و ایوب اذ نادی ربه انی مسنی الضر؛ 42. فی قوله تعالى: و اذن فی الناس بالحج یاتوك رجالاً؛ 43. فی قوله تعالى: و لقد خلقنا الإنسان من سلالة من طين؛ 44. فی قوله تعالى: افمن شرح الله صدره للإسلام فهو على نور من ربه. (علی صدرائی خوئی) [هدية العارفين 637/1 که تاریخ وفات مؤلف را 430 ق ذکر نموده است؛ معجم المؤلفين، کحاله چاپ جدید 346/2]