متشابه القرآن

● متشابه القرآن / محکم و متشابه / عربی mutišābih-ul qur’ān طریثیثی، رکن الدین ابوطاهر taraysīsī, rokn-od-dīn abū-tāher کتاب مفصل و مهمی است درباره آیات متشابه قرآن مطابق با عقاید معتزله. نام کتاب در صفحه عنوان نسخه حاضر چنین ثبت شده است: «هذا الکتاب فص اصول الدین المسما برکن الدین» و در ابتدای فصل‌ها نیز، نام «کتاب رکن الدین» دیده می‌شود. اما در نسخه مورخه 755 ق نام کتاب بر روی برگ نخست «متشابه القرآن» درج شده است و نام مؤلف در ذیل آن چنین آمده است: «الشیخ الامام الاجل رکن الدین ابو طاهر الطریثیثی». بنابراین عنوان «کتاب رکن الدین» در نسخه حاضر، یعنی کتابی تألیف رکن الدین و نه کتابی به نام رکن الدین. عنوان «متشابه القرآن» نیز می‌تواند اشاره به موضوع کتاب باشد و نه عنوان واقعی کتاب. مؤلف درباره مباحث مطرح شده در این کتاب، در مقدمه می‌نویسد: «فرأیت أن أولف كتاباً فی فنون المتشابهات فی أبواب الكلام و اجعلها فصولاً جامعة لأقسامها، مشتملة على أبوابها و اورد فی كل نوع منها فصلاً على حاله، بعد أن أوردت فصلاً فی الابانة عما یتوصل الی تمییز صحیح التأویلات من فاسدها و ألحق بها ما یضاهیها من تبیین ما یفید من الکلام و ما لایفید و الطریق الی معرفة خطابه و الکلام فی المتشابه و ما یتعلق به؛ اذلم أر كتاباً جامعاً فی ذلک، بل كان مقصد من ألف فی المتشابهات الی فن واحد دون سائره نحو ما ألف فی الجبر و فی باب العصمة و نحو ذلك. و مقصدی فی هذا الکتاب الابانة عما یتعلق به من الآیات فی تصحیح المذهب أو ابطاله فی أبواب الكلام دون سائر الآیات المحتملة للوجوه مما لا یتضمن افساد مذهب أو صحته دون الفقهیات». کتاب حاضر دارای ده «فصل» و هر فصل شامل چند «باب» است: فصل 1. وجوه التأویلات و ما یتصل بها، در هفت «باب»؛ 2. أبواب التوحید، شامل «مقدمه» و پنج «باب»؛ 3. أبواب التعدیل و التجویز (و هو الکلام فی الجبر)، شامل یازده «باب»؛ 4. المنزلة بین المنزلتین (هو الکلام فی الأسماء و الأحکام)، شامل چهار «باب»؛ 5. الوعید، شامل چهار «باب» و بابی در امر به معروف و نهی از منکر؛ 6. باب الامامة، شامل پنج «باب»؛ 7. العصمة (و فصل فی ذکر الخلاف فی العصمة)، شامل شش «باب»؛ 8. فیما یطعن به علی القرآن، شامل پنج «باب»؛ 9. الرقیق من الکلام و ما یجری مجراه من الشذوذ، شامل بیست و سه «باب»؛ 10. اصول الفقه و الکلام، شامل هفت «باب». بسیاری از مطالب این کتاب به صورت سؤال و جواب و یا در قالب ادعا و جواب به آن مطرح شده است. فاضل معاصر آقای حسن انصاری طی مقاله ای با عنوان «تحفه‌ای گرانقدراز کاشمر» در کتاب ماه دین شماره 102-103، به معرفی این کتاب پرداخته است. نکاتی از مقاله سودمند ایشان: «معتزلیان ناچار بودند آیاتی را که از سوی مخالفانشان مورد استناد قرار می‌گرفت، آیات متشابه بخوانند و تفسیر متناسب با عقاید خود از آن آیات عرضه کنند. در این میان بحث درباره آیات مورد تمسک در زمینه تشبیه یا جبر در اولویت بحث‌ها بود ... این کتاب به دلیل موضوع‌بندی آن بر اساس موضوعات کلامی و نظم ویژه‌ای که بر آن حاکم است و همچنین به دلیل تفصیل در مباحث، از نمونه‌های قابل توجه این نوع ادبی است. مؤلف در آغاز هر فصل، الزامات اقوال مخالفان را بررسی کرده است. وی عمدتاً در مباحث خود به شعر، لغت و گاهی نقل حدیث توجه دارد و در مقدمه می‌نویسد که اختلافات مذاهب به دلیل اختلاف در تأویل است و به همین دلیل وی به نگارش این کتاب اقدام کرده تا در ابواب متعلق به کلام فنون مختلف آیات متشابه را بررسی کند. وی می‌نویسد که فقط به ابواب کلامی بسنده و به اختلافات فقهی و آیات متشابه در این باره نمی‌پردازد ... احتمال اینکه مؤلف متعلق به عصر قاضی عبدالجبار یعنی اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم یعنی معاصر غزنویان باشد، دور نیست. کتاب متشابه القرآن طریثیثی نمونه‌ای از کتاب‌های تدوین شده توسط معتزلیان خراسان است که می‌تواند پرتوی روشن بر نوعی از اعتزال این منطقه مهم بیاندازد. مؤلف از نظریه شیئیت معدوم حمایت می‌کند که می‌دانیم معتزلیان هوادار ابوالحسین بصری آن را رد می‌کرده‌اند. از دیگر به ابوهاشم جبایی، پیشوای بهشمیه ارجاع می‌دهد و از وی با تعبیر رحمه الله یاد می‌کند. در یک جا نیز از ابوعلی جبایی و «جماعتة من اهل النظر » یاد می‌کند. در همین جا از از ابراهیم نظام و جعفر بن مبشر، از متکلمان، نام برده است. همچنین از جعفر بن حرب با عنوان «بشیخنا» یاد می‌کند. یک جا نیز در کنار ابوالهذیل و ابوعلی جبایی، از ابو محمد عبدالله بن العباس (رامهرمزی) نام برده و آنان را «مشایخنا» خوانده است. این رامهرمزی شاگرد ابوعلی جبایی بود که اخبار او در کتاب‌های معتزله و دیگران آمده است. به طور کلی همه چیز در کتاب متشابه القرآن حکایت از اعتزال دارد. مؤلف اصطلاح «اهل العدل» را بیش از «المعتزله» به کار می‌برد. برخی اوقات هم تعبیر «اصحابنا»را می‌آورد و از برخی معتزله با عنوان «مشایخنا» یاد می‌کند که اصطلاح معمول معتزله است. مؤلف در بحث کیمیا و رد آن به مباحث فیلسوف و متکلم دانشمند معاصر ابوالقاسم بلخی، یعنی ابوزید بلخی (322ق) در کتاب تقاسیم العلوم یا اقسام العلوم اشاره می‌کند ... بعید نیست که مؤلف ما در این کتاب از کتب تفسیری و اندیشه تأویلی ابوزید بلخی کمک گرفته باشد، اندیشه‌ای که معتقد بوده است در تأویل قرآن باید از شیوه‌ای خاص تبعیت کرد واز درافتادن در تأویل‌های نادرست و از جمله تأویل‌های اسماعیلیان اجتناب کرد». نسخه‌هایی از این کتاب در کتابخانه‌های مختلف یمن و عمان موجود است و به گفته آقای انصاری، مادلونگ به همراه یکی از محققان عمانی، در پی ارائه چاپ انتقادی از کتاب اند. (حافظیان ابوالفضل)