لب التواریخ

● لب التواریخ / تاریخ / فارسی lobb-ot tavārīx تاریخی است در بیان احوال «طبقات طوایف امم» از خلقت آدم ابوالبشر تا پایان کار امیرتیمور گورکان (=807ق) که مؤلف همه جا از وی با عنوان «سلطان غازی» یاد کرده است. مؤلف ناشناس این کتاب را به طبقات عدیده تقسیم کرده است و از آغاز تا انجام کتاب عبارت «طبقات طوایف امم» را زیاد به کار برده است، و چون در مقدمه و براعت استهلال نیز کلمات «اطباق» و «مطبق» و «طوایف امم» را استخدام کرده است، دور نیست که کاتب در ذکر نام اصلی این تاریخ که می‌نویسد: «تمت الکتاب لب التواریخ» اشتباه کرده و نادانسته چنین نوشته باشد، کما این‌که دیگری آنرا «تاریخ طبری» دانسته است، و احتمال می‌رود که نام اصلی این تاریخ«طبقات طوایف امم» یا «طبقات امم» باشد و اینک فهرست تقسیمات کتاب را ذکر می‌کنیم تا راهنمای ارباب تحقیق در شناسایی آن باشد: قسم 1. در ذکر آدم و اولاد او تا به نوح علیه السلام، ذکر شعب انسان طوایف امم و تفصیل قبایل بنی آدم که در اطراف عالم اند؛ قسم 2. ذکر اخبار ملوک عجم و سلاطین عالم و انبیا و حکما که معاصر ایشان بوده‌اند تا زمان بعثت حضرت رسالت و آن مشتمل است بر پانزده طبقه: 1) ذکر ملوک پیشداد، 2) از نسل اول در ذکر کیانیان، 3) در ذکر اسکندر ذوالقرنین و اولاد ملوک طوایف، 4) یونانیان بعد از اسکندر رومی، 5) در ذکر اولاد اسحق النبی و اسباط و یعقوب و اجمال انبیا و تفصیل سلاطین که تا زمان بهمن در بنی اسرائیل بوده‌اند و پیش از ذکر اسحق نبی مؤلف چنین نوشته است: «چون در بعضی از تواریخ قصص و حکایات ایشان را در ذیل دیگر اخبار آورده اند، و بر سبیل اجمال ایمایی کرده چون غرض آن بوده که بحکم: ختامه مسک، اختتام این تاریخ را باخبار و آثار دودمان صاحبقران اعظم، سلطان السلاطین عالم، خلیفة الله فی الارض جلال السلطنة و الدنیا والدین اسکندر خلدالله ملکه ختم گردانیم، بنابر آن مقصود، «طبقات طوایف امم» را هر یک در محل خود آوردیم»، 6) ذکر داود و فرزندان او، 7) ذکر بر و عام، 8) ذکر اشکانیان و کیفیت حال انبیا و حکما که معاصر او بودند، 9) در سیرت ملوک اولاد ساسان که سی و هشت تن بودند، و پانصد و سی و یکسال و چهارماه و سه روز سلطنت کردند، 10) ذکر قیاصره که بعد از مسیح بر تخت روم نشسته‌اند، 11) ذکر قیاصره یونانیان، 12) پایان افرنج و روم که خلفای مسیح بودند، 13) ذکر ملوک عرب که معاصر ملوک عجم بوده‌اند، 14) در ذکر ملوک عرب و ایشان سه صنف‌اند، تبایعه بزرگ، ملوک یمن، ملوک حبش، 15) در نسب حضرت رسالت که از عدنان تا حضرتش منشعب شده‌اند؛ قسم 2. (کذا و قسم سوم صواب است) در ذکر ابتدای حضرت رسالت و ولادت او صلی الله علیه و آله و سلم تا آخر خلفای بنی عباس و آن شش طبقه است: طبقه اول در شرح ولادت حضرتش و وقایعی که تا زمان نزول وحی برو واقع شد، طبقه ائمه معصومین صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین، طبقه سه پسر امیرالمؤمنین علی مرتضی که از فاطمه علیهما اسلام بودند، طبقه بعضی از اصحاب کبار و مهاجرین انصار رضوان الله علیهم، طبقه حکام بنی امیه. طبقه بنی عباس. طبقه اول از قسم دوم (کذا) در ذکر خلفای بنی فاطمه که در مصر خلافت کرده‌اند؛ قسم 3. (کذا) در ذکر امراء ممالک و سلاطین اقالیم عالم که معاصر خلفای بنی عباس بودند، از اول ظهور بنی لیث تا آخر دولت ملاحده هفت طبقه‌اند، شصت و نه پادشاه، مدت ملک ایشان به طریق تفصیل در اول هر طبقه مشروح گفته شود ان شاءالله تعالی: اول طبقه صفاریان، طبقه سامانیه، ذکر طبقه آل بویه که بهدیالمه موسومند، ذکر طبقه سلاطین غزنویه، طبقه آل سلجوق و شرح نسب ایشان، مشتمل بر سه شعبه، ذکر طبقه ملوک طبرستان و جرجان، طبقه سلاطین غور، طبقه سلاطین مصر مشتمل بر دو شعبه، طبقه در ذکر سلاطین خوارزم، طبقه اتابکان شام و دیار بکر، [طبقه اسماعیلیه الموت]، طبقه ملوک شبانکاره، طبقه ملوک هرمز، طبقه ملوک کرمان، ذکر ملوک ید که معاصر دولت مغول بوده‌اند و مبداء نسب ایشان، ذکر شعایب اهالی لرستان، ذکر اتابکان لر بزرگ، ذکر شعبه لر کوچک، قسم سوم در انساب و اقوام ترک و مغول و ظهور دولت سلاطین ایشان تا زمان دولت سلاطین غازی امیر تیمور گورکان انارالله برهانه، طبقه چهارم در ذکر سلاطین مغول که در ختای قاآنی کرده‌اند، طبقه از قسم [ ] در ذکر اخبار سلاطین مغول که در الوس چغتا پادشاهند، طبقه در ذکر اولاد امیر حسین کماخی، ذکر طبقه اولاد چوپان، طبقه در ذکر محمود شاه اینجو، فرقه اولاد بهاءالدین محمد بن مظفر (کذا)، طبقه امرای ماوراءالنهر که بتغلب سلطنت از اروغ چنگیز خان به تصرف خود گرفتند، طبقه در شرح احوال سلطنت غازی [=امیر تیمور] و ذکر جهانگیری که فرمود و حالات فتوحاتی که در زمان دولت او واقع گشت. آغاز: بسمله. بدانکه اغلب مورخان صادق القول را اتفاق آنست که حضرت عزت عزشأنه نخست جوهری سبز بیافرید. انجام: حضرت سلطان غازی را مرضی که توام آن ولاست طاری شد، و در شب چهارشنبه چهاردهم شعبان سنه سبع و ثمانمائه بعد از سه روز تب جان نازنین را بتاب کل نفس ذائقة الموت بسپرد و جهان فانی بحضرت مهدی عهد یعنی سلطان زمین و زمان شاهرخ بهادر خلدالله ملکه و سلطانه باقی گذاشت، ایزد تعالی و تقدس سایه چتر آسمان سای این حضرت را تا قیام ساعات بر سر مؤمنین مؤمنات و مسلمین مسلمات (کذ) مستدا داراد بحق نبی الامجاد.