اسطرلاب کروی

● اسطرلاب کروی = ارتفاع آفتاب و ستارگان = بیست باب / اسطرلاب / فارسی osṭorlāb-e koravī = ertefā‘-e āftāb va setāregān محتمل است از جعفر اسطرلابی مذکور در ذیل اسطرلاب کشفی و اسطرلاب زورقی باشد (نسخه‌های منزوی 234/1). رساله‌ای است موجز و بدون خطبه و دیباچه، در بیست «باب»: 1. معرفت طالع؛ 2. معرفت قوس النهار؛ 3. قوس اللیل؛ 4. ساعات مستوی؛ 5. ساعات زمانی؛ 6. مطلع بروج؛ 7. مطلع خط استوا؛ 8. میل شمس؛ 9. غایت ارتفاع؛ 10. عرض کواکب؛ 11. بعد کواکب؛ 12. سعه مشرق آفتاب؛ 13. معرفت سعه مشرق کوکب؛ 14. تعدیل النهار آفتاب؛ 15. تعدیل النهار کوکب؛ 16. قوس اللیل کوکب؛ 17. وجه طلوع کوکب؛ 18. درجه غروب کوکب؛ 19. درجه قمر کوکب. آغاز: چون خواهی که معرفت ارتفاع آفتاب از کره بدانی نخست دایره نصف النهار راست کند بر کره چنانکه بر تربیع کره راست باشد، پس شخصی بکند از موم و بر تربیع دایره نصف النهار نهد چنانکه قایم باشد و بهیچ جانب میل ندارد و بعد از آن از افق بر می‌دارد تا چنان گردد که این شخص را هیچ سایه نباشد و پس نگاه کند بآخرترین درجه که از افق بر می‌آید از دایره نصف النهار چنانکه مرتفع شده باشد از دایره آنرا ارتفاع آفتاب باشد در آن وقت والله اعلم. مثالش خواستیم که ارتفاع آفتاب بدانیم دایره نصف النهار را بر چهار قسمت کردیم و آنجا که حرف نوذ نوشته شخصی از موم بکردیم و بر آخرترین درجه نهادیم که مماس افق بود بر تربیع دایره افق و نصف النهار و آن جایگاه بود که حرف صاد نوشته بود و بعد از آن دایره نصف النهار کره بر افزودیم تا آنگاه که شخص را هیچ سایه نماند و بر نقش خویش سایه بر افکند و نگاه کردیم و سی درجه از افق برآمده بود: اینست ارتفاع وقت انجام: چون خواهیم که درجه ممر کوکب بدانیم نخست کوکب را بدایره نصف النهار نهیم و نشان کنیم بران جزو دایره البروج که بر خط وسط السما باشد که آن کوکب با آن درجه بر وسط السما آمده گوییم کوکب با این درجه در ممر میگذرد [دنا 6807/1؛ فهرستواره منزوی 2828/4 با عنوان «بیست باب»]