کتاب الالفاظ الكتابية

● کتاب الالفاظ الكتابية = كتاب الالفاظ / لغت / عربی k.-ul alfāz-il kitābīya = k.-ul alfāz همدانی، عبدالرحمن بن عیسی، - 320 قمری hamadānī, ‘abd-or-rahmān ebn-e ‘īsā(- 933) از آنجا که لغت عرب فصیح‌ترین و بلیغ‌ترین لغات به شمار می‌رود لذا ادباء برای برخورداری سخنواران و نویسندگان از کیفیت بالای فصاحت و بلاغت آن واحتراز از خطا در کتابت و خطابة و محاورات کتب فراوانی در علم ادب تالیف نموده‌اند. از جمله کتاب حاضر که مؤلف برای این که کتاب و صاحبان دفاتر و مصنفین، به معانی اصطلاحات بلاغی و ادبی و وجوه استعمال آنها آشنا شوند، این اصطلاحات را در چند باب به صورت موضوعی تنظیم نموده و سپس وجوه معانی هر یک را توضیح داده است. این کتاب از نفیس ترین آثاری است که درباره لغت عرب نگاشته شده است.از این کتاب با عنوان «ادب الکاتب همدانی» نیز نام برده‌اند. الألفاظ دارای ابواب کوتاه فراوانی است. در معجم المعاجم تعداد ابواب کتاب 357 باب دانسته شده و فهرست‌نگار کتابخانه ملی 95 باب از آن را از روی نسخه کتابخانه ملی شمرده است. گویا نسخه‌ها در ترتیب و تعداد باب‌ها اختلاف دارند. برخی عناوین باب‌ها از این قرار است: اصلاح الفاسد، اعوجاج الشیء، فحص از امر، لوم، قرب مسافت، بعد، امارات، تضییع، انتظام، تواتر، تأخر، التباس امر، انکشاف امر، اسفار الظلمه، حمل النفس علی المهالک، باب العوائق، الذریعه، تعسر، اقبال امر، اکراه، التجربه، معاونه، عقل، طمأنینه، طی، حلی و عقد، التهاب، اطفاء النائره، اثاره، اخماد، انتساب، مصالحه، محاربه، مقارعه، موضع حرب، انتضاء، هفوه، توبه، تمادی، صفح، عقوبه، دفع، استشاطه، اماته غضب، حقد، مکاشفه، مواربه، شاع، ایصال خبر، مضی، بدی الدهر، اوبه، عرجه، تباطی، اعواز، استغناء، تطاول، حرص، اجمل، انحراف، معانده، معاداه، حب اکفاء، قصد، ثقل، نهوض، صرف، اسعاف، فرضه، التماس، تحفظ، مفاجاه، کبر، استحذاء، اجل، کثر، قصد، فض، محق، ترائی، تأخیر، خلاص، رنج، رکس، هام، شمل امر، نکز، کبت، فناء، سبق. نظر به جایگاه و اهمیت این کتاب، شروح چندی بر آن نگاشته شده، از جمله: 1. حسین بن احمد، معروف به ابن خالویه (- 370ق)، کتاب را تصحیح و تعدیل کرده و تعلیقات و اضافاتی در متن آورده است؛ 2. ابوالبرکات عبدالرحمن بن محمد بن سعید انباری بغدادی (-577ق) نسخه‌ای از کتاب را تصحیح کرده و مطالبی از آن را پیراسته و فوایدی بر آن افزوده است، نسخه ابن انباری به دست آلوسی زاده، مفتی بغداد، رسیده و او به اشتباه متن کتاب را از ابن انباری پنداشته و آن را به نام «کتاب ألفاظ الأشباه و النظائر» در سال 1302ق در قسطنطنیه به چاپ رسانده است؛ 3. محمد بن احمد عمیدی (433ق)؛ 4. ابوالقاسم مهدی بن احمد خوافی نیشابوری (قرن 5 ق) نسخه‌ای از شرح وی به کتابخانه ایاصوفیه موجود است و قفطی نیز از آن یاد کرده است؛ 5. ابوالعباس احمد بن عبدالله، نظم الجواهر فی الألفاظ وی نسخه‌ای در تیموریه قاهره دارد که در 774ق کتابت شده است. آغاز: قال عبدالرحمن بن عیسی بن حماد الهمدانی الحمدلله الذی جعل توفیقنا لحمده نعمة مضافة منه لنا الی سائر نعمه و صلی الله علی محمد صفوته و خیرته من خلقه و علی آله الطاهرین الأخیار، الصناعات مختلفات و لها درجات متفاوتات فمنها ما یرفع أهله و یشرفهم و یغنیهم عن المساجلة و المکاثرة؛ انجام: قال النبی صل الله علیه و آله و سلم انی لأبغض المرأة المرهاء السلتاء التی لاکحل فی عینها و لاخضاب فی یدها، تم الکتاب و الحمدلله أولاً و آخراً و صلی الله علی محمد النبی و آله و صحابته و التابعین لهم باحسان و سلم تسلیماً. چاپ: در استانبول با نام «الفاظ الاشباه و النظائر» و در بیروت با نام «کتاب الکلام» به چاپ رسیده؛ جدیدترین چاپ آن با تصحیح و مقدمه حواشی و فهارس دکتر امیل بدیع یعقوب، در سال 1411ق به همت دارالکتب علمیه در بیروت، در 366 صفحه، به چاپ رسیده [بروکلمان ذیل 195/1؛ الأعلام، زرکلی: 321/3؛ تاریخ التراث العربی، فؤاد سزگین، المجلد الثامن: 344-346؛ الذریعة: 292/2؛ الفهرست، ابن ندیم: 137؛ معجم المطبوعات، سرکیس: 1897/2؛ معجم المؤلفین، کحاله: 163/5-164؛ معجم المعاجم، احمد شرقاوی اقبال: 148-148؛ معجم المعجمات العربیة، وجدی رزق غالی: 40]