قانون مسعودی

● قانون مسعودی / هیئت / عربی qānūn-e mas‘ūdī ابوریحان بیرونی، محمد بن احمد، 362 - 440 قمری abū-reyhān-e bīrūnī, mohammad ebn-e ahmad (974 - 1049) اهدا به: مسعود بن محمود بن سبکتکین تاریخ تألیف: 421ق تنها کتاب علمی که ابوریحان تألیف نموده است کتاب قانون مسعودی می‌باشد که از جهت تخصص وی در ریاضی مورد دقت و نظر است. این کتاب را در زمان محمود سبکتکین شروع کرده و به زمان مسعود ختم شده و از این جهت آن را به نام مسعود [بن محمود] «قانون مسعودی» نامیده است. این کتاب بی‌نهایت کمیاب است به طوری که در کتابخانه‌های اروپا چند نسخه بیشتر از آن موجود نیست. قانون مسعودی مشتمل بر یازده «مقاله» است: 1. مبادی علم هیئت به طور اجمال؛ 2. علم تواریخ ریاضی یعنی تواریخ ملل مختلفه و استخراج هر یک از یکدیگر؛ 3. حساب مثلثات خصوصاً مثلثات کرویه؛ 4. دوائر فلکی و متعلقات حرکت یومیه و معرفت عرض شهرها و ظل مقائیس؛ 5. صورت زمین و ابعادش و طول شهرها و مسافات میان آنها و سایر متعلقات زمین؛ 6. حرکات آفتاب و براهین هندسی آنها؛ 7. حرکات ماه و اختلاف منظر و متعلقات قمر؛ 8. اتصالات نیرین و کسوفات و رؤیت هلال؛ 9. مواضع کواکب ثابته؛ 10. حرکات سیارات پنج‌گانه و براهین هندسی حرکات آنها؛ 11. مسائل مثلثات کروی که راجع به احکام می‌شود. بعضی گمان می‌کنند که ابوریحان در غزنین ثوابت را رصد کرده ولی به نظر می‌رسد که او متحمل رصد نگشته و طول و عرض ثوابت را خود با آلات رصدیه به دست نیاورده، بلکه جدول منظمه در قانون مسعودی بدین طریق منظم شده است که مابین زمان بطلمیوس را تا زمان خود حساب نموده و به موجب حرکت اوج شمس مسير ثوابت را تعیین کرده و به مقدار 13 درجه بر طول آنها اضافه نموده و در جد اول ثوابت کتاب خود را به روز ششم دی ماه 399 یزدجردی ثبت کرده است و می‌توان گفت که همان رصد بطليموس است. (خلاصه‌ای از نظرات محدث ارموی در گاه‌نامه 1307) آغاز: بسمله، المسعود من سعد بالله و انفرد بتأييده اياه عن الاشكال و الاشباه انجام: و حزب الله هم الغالبون و العاقبة للمتقين چاپ: حیدرآباد دکن، 1955-1959م، سه جزء از آن؛ لایپزیک، 1878م [الذریعه 27/17؛ گاهنامه سال 1307 ص121؛ تاریخ ریاضیات مصاحب ص133؛ دنا 44/8]