استخلاصیه

● استخلاصیه / شعر / فارسی estexlāsīye اسماعیل صفوی دوم، شاه ایران، 942؟ - 985 قمری esmā‘īl-e safavī-ye dovvom, šāh-e īrān (1536 - 1578) از شاه اسماعیل دوم صفوی متخلص به عادلی. وی هنگامی که به امر پدرش شاه تهماسب در قلعه قهقهه زندانی بود این مثنوی را در ابراز انقیاد به پدر و درخواست عفو از او سروده است. در «مجمع الفصحا»، «دانشمندان آذربایجان»، «تذکره میخانه» (حواشی گلچین معانی) و «تذکره نصرآبادی» ابیاتی از او یاد شده اما این مثنوی استخلاصیه در هیچ یک از این تذکره‌ها و دیگر مراجع یاد نشده است. تعداد ابیات این مثنوی معلوم نیست و آنچه در دفتر حاضر موجود است 38 بیت است و چنین پیداست که مثنوی بزرگی است که دنباله آن از دفتر افتاده است. اینک چند بیت از آن که خطاب به شاه است و عذرخواهی گناه: «گناه من چه بود شاه عالم ×× چرا یکدم نمی پرسی ز حالم / بقول دشمنان از راه رفتی ×× که از دشمن شده بسیار خفتی / ایا صاحب قران طهماسب غازی ×× ترا زیبد شهی و سر فرازی / جهان بر کام تو بادا چو حسنت ×× مبادا از سرت کم تاج دولت / اگر بخشد مرا شاه جهاندار ×× بر آرم من دمار از قم کفار / گشایم دست مردی من بدین کار ×× بگیرم تاج و تخت ملک خونگار / اگر رستم در آید در مصافم ×× روان با مرکبش در هم شکافم / امیدم هست تا من زنده باشم ×× تو شاه عالم و من بنده باشم / بحق عزت شاه ولایت ×× تویی تاج سرو من خاک پایت / نگرددد سر ز فرمانت بسیار؟ ×× تو هم غافل مشو از مکر اغیار / ز قول دشمنان بر گرد شه زود ×× اگر خواهی که گردد کر محمود / برون آور مرا از قلعه و بند ×× چنین ظلمی بمن ای شاه مپسند / بفرزند گرامی بند مگذار ×× ندارد چون وفا این چرخ مکار.» [رجوع شود به تذکره میخانه مصحح آقای گلچین معانی حاشیه ص 204 - 205؛ فهرستواره منزوی 138/10]