فعلت فلا تلم

● فعلت فلا تلم / هیئت / عربی fa‘alt-u fa-lā talum قطب الدین شیرازی، محمود بن مسعود، 634 - 710 قمری qotb-od-dīn-e šīrāzī, mahmūd ebn-e mas‘ūd (1237 - 1311) وابسته به: تبیان مقاصد التذکرة؛ منجم حمادی، محمد بن علی (- 7) محمد بن علی بن حسین حمادی منجم در شرحی که بر تذکره نصیریه در هیوت نگاشته «با نام تبیان مقاصد التذکره» بر کتاب تحفه شاهیه اعتراضاتی کرده است و قطب شیرازی این کتاب را در (بیان اشتباهات و اغلاط حمادی و تحریفاتی که در نقل عبارات تحفه مرتکب شده) نگاشته و در مقدمه مبسوط این کتاب نمونه‌هایی از تحریفات و اشتباهات او را یاد می‌کند و پس از مقدمه، به تدریج بندهایی از کتاب حمادی را با عنوان «قال حمه الله اقول» می‌آورد و با عنوان «اقول» به بیان مطالب کتاب و نقض بر حمادی می‌پردازد. شیرازی تمام کتاب تبیان مقاصد التذکره را در این کتاب نقل کرده تا مبادا کسی او را به خست متهم سازد و نیز «تا جاودان شود و مردم اعصار جاودانه او را نفرین کنند». قطب شیرازی حملات و اعتراضات خود را بر حمادی با عتابات و خطابات کنایت‌آلودی آمیخته و عباراتی در ذم او به کار می‌برد که برخی از آنها از شاهکارهای ذم مدح‌نما به شمار می‌آید تا آنجا که کسی ــ گویا از همان عصر تألیف این کتاب ــ تشنیعات و عبارات خاص قطب را در یک رساله گرد آورده که در همین دفتر ضمیمه شده است. قطب شیرازی این کتاب را به نام اصیل الدین حسن فرزند خواجه نصیر نوشته و در پایان مقدمه مبسوط این کتاب با تکریم و اجلال فراوان از او یاد می‌کند. غیاث الدین منصور دشتکی در کتاب «اللوامع النوریه» از مؤلف تبیان مقاصد التذکره نقل‌هایی می‌کند (بدون ذکر نام کتاب). نظام نیشابوری در «توضیح التذکره» از شرح دیگر بر تذکره که پیش از شرح او نوشته شده یاد می‌کند و مقصود او یا همین شرح حمادی و یا شرح شمس الدین عبیدی تبریزی است. بروکلمان از شرح حمادی (بدون ذکر نام خاص آن) یاد می‌کند اما نسخه جداگانه‌ای از آن نشان نمی‌دهد. به نظر می‌رسد نسخ آن (یا نسخ کامل آن) به استثناء نسخی که در فعلت فلاتلم گنجانیده شده است اندک است. (عبدالحسین حائری) آغاز: آغاز کتاب (از نسخه کامل): اما بعد حمدالله خالق الافلاک و مدبرها ... فان احوج خلق الله الیه محمود بن مسعود ... یقول انی لا تفکر فی صناعة التصنیف و اجیل نظری علی جمهور اصحاب التألیف فاجد الاقرب منهم فی افانین العلوم غورا و الانز فی اقسام التعالیم قدرا اشد اقداما علیه و اصدق جموحا الیه ... ثم کانوا یهابون تصنیف الکتب و یکبعون عنه حتی اعتذر اکثر ذوی السبق منهم باقتصارهم علی تدوین الحکمه فی القلوب الحیه دون الجلود المیته اتهاما منهم لانفسهم ان لایکونوا من ذوی الخبره ... و قد قیل لایقدم علی التصنیف الا مائق او فائق ... و قد وقع الی کتاب من نوابغ الملوان و دامغة من دوامغ الحدثان سماه تبیان مقاصد التذکره استلب فیه کتاب التحفة الشاهیه مجاهرة و اغار علی مافیها مکابرة لکن لما کانت التحفه اصلف و اشرف من ان تسلس لکل متکلف متصنع ... صعب علیه حلها ... لکونه ممالم یقرع سمعه و لم یلائم علمه فظن انه وجد تمرة الغراب او سبق الهجین العراب ... انی لا ادعی للتحفة بحبل العصمه اعتصاما ... بل اقول انها لم تعدم الحسناء ذاما ... و کفی المرء ان تعد معایبه الا انه بالغ فی الرد علی صاحبها فی اثناء المقال و جاوز فی نقض قواعده حد الاعتدال و لعمری لقد عقه فما انصفه ... لانه قسم التحفه الی قسمین صحیح و سقیم عنده و اختار لنفسه الصحیح و اضاف الی صاحبها السقیم بان یقول قال و یکتب فصلا من التذکره ثم ینظر فی ذلک الفصل من التحفه فان صح عنده یقول اقول و یکتب ذلک الفصل بعینه من التحفه داب النساخ لا العلماء ... فلا بارک فی سارق مثله و ان لم یصح عنده یقول قال صاحب التحفه کذا و یورد ایرادات بارده و اعتراضات غیر واردة ... و مما ینبغی ان یعلمه ان الرجل انما ینبغی ان یعلم مرتبته من جیده لامن ردیه ... و لیس کل من هفا قلمه هفا حلمه و لا کل من هفا حلمه اصر علیه ... و لو اطرح کتاب لاشتماله علی هفوات معدودات لوجب ان تطرح الکتب البشریه ... و لو لم یکن للتحفه سوی حسن الجمع و لباقة الترصیف ... و ضم کل شکل الی شکله ... لوجب للزاری علیها ان یسجد لها ... فکیف اذا اشتملت مع ذلک علی بدایع و روائع لم یطلع علیها المتقدمون ... و حل اشکالات اعتاصت علی افاضل کل زمان حتی من آدم الی الان [برو کلمان ذیل یکم: 931] شرح و حواشی: 1- فعلت فلا تلم (منتخب)