فصوص الحکم

● فصوص الحکم = الفصوص / عرفان و تصوف / عربی fuṣūṣ-ul ḥikam = al-fuṣūṣ ابن عربی، محمد بن علی، 560 - 638 قمری ebn-e ‘arabī, mohammad ebn-e ‘alī (1166 - 1241) او در مقدمه این کتاب نگاشته در دهه آخر ماه رمضان 627ق در شهر دمشق در عالم رؤیا شرفیاب محضر رسول اکرم (ص) گردیده در حالتی که دست این بزرگوار کتابی بوده و خطاب به شیخ نموده و فرموده «هذا کتاب فصوص الحکم خذه و اخرج به الی الناس ینتفعون به». از این پس در مقام تألیف این کتاب شریف برآمده است. ابن عربی، نصی از قرآن یا حدیث را اخذ و آن را به طریق خاص عرفانی خود در 27 «فص» تأویل نموده است. مباحث هر فص از فصوص کتاب مستند است به دسته‌ای از آیات قرآنی و احادیث نبوی که متصل به کلمه خاص همان نبی بوده و حکمت آن فص بدان نسبت داده شده است. ابن عربی با در نظر داشتن قصص پیامبران الهی، آن‌چنان که در قرآن وارد شده ــ و مطابق با شناخت جمهور مسلمین ــ در محدوده هر قصه، بر بیان نقش خاصی که هر پیامبر متعهد به قیام آن بوده تمثل جسته است. بدین ترتیب، انبیاء الهی مطابق با تصویرشان در فصوص، نمونه‌ها و صورت‌هایی از انسان کامل هستند؛ و هر کدام از آن انبیا، گویای شناخت و معرفتی بوده که خاص آن پیامبر است. به عنوان مثال، آدم (ع) معنی خلافت انسانی و منزلت و جایگاه انسان در ارتباط با خداوند و عالم را تفسیر و تبیین می‌نماید. ایوب (ع) نقش انسانی را به عهده دارد که خداوند او را به عذاب حجاب ــ نه عذاب بدن ــ مبتلا ساخته و او تلاش می‌کند تا راهی به جهت زائل نمودن درد حجاب از نفس خود بیابد و به گوارایی شراب معرفت ناب حق برسد. داود و سلیمان (ع) مظهر دو نوع از خلافت می‌باشند: خلافت ظاهری، که همان خلافت ملک است و علم ظاهر را به دنبال دارد؛ و خلافت باطنی، که علم باطن را به همراه دارد. محمد (ص) نقش مدافع از فردیت سه گانه (حق، رجل، امراة) را ایفا می‌نماید. یعنی، فردیت تثلیثی که هر شیء در وجود خود بدان قائم است. ابن عربی در تمامی موارد، تعمد دارد بر این که به طریق خاص خود در تأویل، از آیات و روایات مذکور، معانی مورد نظر خود را استخراج نماید چه از ظاهر آیات و روایات و چه از باطن آن. علمای اسلامی در قبول و رد این کتاب، برخورد متفاوتی نمودند. برخی از علما، آن را قبول و مدح کرده و آن را مورد شرح و بسط قرار داده‌اند. همچون: عبدالرحمن جامی، داود قیصری، عبدالرزاق کاشانی، صدرالدین قونوی، صائن الدین ترکه و مؤید الدین جندی. برخی دیگر از علما، همچون شیخ ابراهیم بن محمد حلبی، شیخ محمد بن الیاس چوی زاده و علی بن سلطان محمد قاری هروی آن را مورد انکار و تکفیر قرار داده و در رد آن کتاب‌هایی نگاشته‌اند. عناوین برخی از فصوص کتاب چنین است: 1. فص حكمة الهية فى كلمة آدمية؛ 2. فص حكمة نفثية فى شيثية؛ 3. فص حكمة سبوحية فى نوحيه؛ ... 24. فص حكمة امامية فى هارونية؛ 25. فص حكمة علوية فى موسوية؛ 26. فص حكمة صمدية فى خالدية؛ 27. فص حكمة فردية فى محمدية. (حبیب الله عظیمی) آغاز: الحمدلله منزل الحكم على قلوب الكلم بأحدية طريق الأمم من المقام الاقدم و إن اختلفت الملل و النحل ... و بیده صلى الله علیه و آله و سلم كتاب فقال لى هذا كتاب فصوص الحكم خذه و اخرج به على الناس ينتفعون به فقلت السمع و الطاعة انجام: انا عند ظن عبدی بی ای لااظهر له الا فى صورة معتقده فان شاء اطلق وان شاء قید ناله المعتقد ان تاخذه الحدود و هو الاله الذى وسعه قلب عبده فان الاله المطلق لایسعه شیء لانه عین الاشیاء و عین نفسه و الشیء لایقال فیه لسعی نفسه و لایسعها فانهم ذالک. و اله يقول الحق و هو يهدی السبيل. تمت الكتاب چاپ: فهرست عربی مشار ص 667؛ به تصحیح ابوالعلاء عفیفی (بیروت، دارالکتاب العربی، 1400ق (چاپ دوم)؛ قاهره، محقق: ابو العلا عفیفی، دار احیاء الکتب العربیة، 228ص، 1365ق. [الذریعة 235/16؛ دنا 1021/7 (26 نسخه)؛ کشف الظنون 1261/2؛ معجم المطبوعات 175/1-179؛ ذخائر التراث العربی الاسلامی 185/1؛ فهرست مؤلفات محیی الدین - تحقیق گورگیس عواد، در مجله مجمع العلمی العربی - سال 30: 56-57] شرح و حواشی: 1- عیون الفصوص؛ ابن عربی، محمد بن علی (560-638) 2- مفتاح النصوص = نقش الفصوص؛ ابن عربی، محمد بن علی (638-560) 3- الفکوک فی مستندات حکم الفصوص؛ صدرالدین قونیوی، محمد بن اسحاق (607-673) 4- النصوص فی تحقیق الطور المخصوص = النصوص الالهية؛ صدرالدین قونیوی، محمد بن اسحاق (607-673) 5- شرح فصوص الحکم؛ عفیف الدین تلمسانی (610-690) 6- شرح فصوص الحکم؛ حاتمی صوفی، مؤیدالدین محمد (-700) 7- شرح فصوص الحکم؛ عبدالرزاق کاشی، عبدالرزاق بن احمد (-736) 8- شرح فصوص الحکم؛ علاء الدوله سمنانی، احمد بن محمد (659-736) 9- شرح فصوص الحکم؛ کمال خوارزمی، حسین بن حسن (-839) 10- نصوص الخصوص فی شرح الفصوص؛ رکن الدین شیرازی، مسعود (-744) 11- شرح فصوص الحکم؛ قیصری، داود بن محمود (-751) 12- مطلع خصوص الکلم فی معانی فصوص الحکم = مقدمه شرح فصوص الحکم؛ قیصری، داود بن محمود (-751) 13- نص النصوص فی شرح الفصوص؛ آملی، حیدر بن علی (720-782) 14- وجودیه = حل الفصوص = شرح فصوص الحکم؛ همدانی، علی بن محمد (714-786) 15- الرد و التشنیع علی کتاب الفصوص تفتازانی، مسعود بن عمر (722-792) 16- شرح فصوص الحکم؛ پارسا، محمد بن محمد (739-822) 17- جواهر = ترجمه و شرح فصوص الحکم؛ نعمة الله ولی، نعمة الله بن عبدالله (730-834) 18- شرح ابیات فصوص الحکم؛ نعمة الله ولی، نعمة الله بن عبدالله (730-834) 19- شرح فصوص الحکم؛ نعمة الله ولی، نعمة الله بن عبدالله (730-834) 20- شواهد الفصوص؛ نعمة الله ولی، نعمة الله بن عبدالله (730-834) 21- شرح فصوص الحکم؛ ترکه اصفهانی، علی بن محمد (-836) 22- دقائق در معرفت حقائق؛ خلوتی تبریزی، عبدالرحیم بن محمد (-859) 23- جواهر النصوص فی حل کلمات الفصوص؛ جامی، عبدالرحمن بن احمد (817-898) 24- شرح فصوص الحکم؛ جامی، عبدالرحمن بن احمد (817-898) 25- نقد النصوص فی شرح نقش الفصوص؛ جامی، عبدالرحمن بن احمد (817-898) 26- حاشیة نقد النصوص فی شرح نقش الفصوص؛ جامی، عبدالرحمن بن احمد (817-898) 27- الجانب الغربی فی حل مشکلات فصوص ابن العربی؛ مکی خاکی، محمد بن مظفرالدین محمد (-926) 28- زبدة التحقیق و نزة التوفیق؛ قوحی، پیر محمد بن قطب الدین (-9) 29- زبدة الفصوص فی نقش الفصوص؛ انقروی، اسماعیل بن احمد (-1041) 30- شرح فصوص الحکم؛ الله آبادی، محب الله (-1058) 31- شرح فصوص الحکم؛ عسکری، محمد امین بن محمد (-11) 32- وحدة الوجود = تعلیقة علی الفصوص؛ قمشه ای، محمد رضا بن ابوالقاسم (1241-1306) 33- الخلافة الکبری = فی الولایة = حاشیة فص الشیثی من الفصوص = وصایت و خلافت؛ قمشه ای، محمد رضا بن ابوالقاسم (1241-1306) 34- تعلیقات علی شرح الفصوص؛ جلوه، ابوالحسن بن محمد (1238-1314) 35- شرح فصوص الحکم تقوی؛ بهبهانی، ضیاء الدین (1320-1388) 36- لطائف سبع = تعلیقة علی دیباجة فصوص الحکم؛ گیلانی، میرزا هاشم (-14) 37- حاشیة شرح فصوص الحکم؛ گیلانی، میرزا هاشم (-14) 38- تبیان الرموز؛ فخرالعلماء، محمد 39- شرح فصوص الحکم؛ لاهیجی، محمد صادق بن هداية الله 40- مشرع الخصوص الی معانی النصوص؛ علی بن احمد بن علی بن احمد 41- لوامع سبوحی در شرح فصوص؛ نوحی قادری مدنی، محمد سبحان 42- حاشیة الفصوص الحکم 43- حاشیة النصوص 44- حواشی شرح فصوص الحکم 45- دره يتيمه 46- شرح ابیات فصوص الحکم 47- شرح الفصوص لابن العربی 48- شرح فصوص الحکم (13 عنوان) 49- مشکلات فصوص الحکم 50- نقد فصوص الحکم