فرهنگ جغتایی

● فرهنگ جغتایی / لغت / ترکی، فارسی farhang-e joqatāyī ندر علی، ق 11 قمری nadar ‘alī (- 17c) اهداء به: شاه صفی صفوی (1038-1052ق) واژه‌نامه جغتایی به فارسی است که مؤلف برای تفسیر لغات اشعار امیرعلی شیرنوایی و آیین چنگیزی نگاشته است. با وجود آن‌که در مقدمه هدف تألیف کتاب بیشتر ذکر واژگان دیوان امیر علیشیر نوایی (844-906ق) دانسته شده اما از دیگر شعرا هم شواهد زیادی نقل شده است. در «مقدمه» و سه «فصل» و «خاتمه»: مقدمه در بیان املاء ترکی و تبدیل حروف تهجی؛ فصل 1. بیان الفاظی که معانی مشترک داشته باشد؛ فصل 2. الفاظی که به جهت آشنایی در لغات الوس جغتایی تا طالب را فایده بخشد به دستور نصاب در سلک تحریر کشید؛ فصل 3. لغاتی که به ترتیب تهجی در ابواب آورده (هر حرف در یک باب، بر اساس حروف آغاز کلمات)؛ خاتمه: در توره و آیین جغتای که لابد است متتبعین را استماع آنها در بعضی ابیات. (حکیم) آغاز: بسمه سبحانه، قادر و متکلمی در خور ستایش و نیایش تواند بود که لغات مختلفه و السنه متعدده رابی میانجی مشیر و دبیر از بیداری ناپیدای مکون (؟) به پیشگاه ظهور رسانید ... پس از حمد قادر بیچون ... آنچه بر جمهور ... فرض باشد دعای خدیو زمان و پادشاه شیعیان است ... پادشاه جهان ... شاه صفی ... و بعد بخاطر این ذره بی مقدار ندر علی رسید که خاطر اصناف انسان ... در زمان خدیو بحر و بر همواره بلغت ترکی و حل الفاظ جغتایی مایل است آنچه مقدور ... باشد رساله‌ای در باب کشف لغت نوایی و توره و آیین چنگیزی و آداب آن فرقه باشد بعبارت فارسی نویسد از اشعار میر علی شیر نوایی و شعرای آن طایفه که سند آن مطلب و مستند کمترین باشد بیارد و اختلاف املای جغتایی و روم و ترکی که در مرز و بوم ایران متداول است بیان نماید و تبدیل حروف تهجی را در حیز تحریر آورد ... رساله مذکور مشتمل است بر مقدمه (در بیان املای ترکی) و [سه] فصل (الفاظ مشترک - الفاظی که برای آشنایی بلغات اولوس جغتای باید دانست بدستور نصاب و لی به نثر - لغات بترتیب تهجی، هر یکی در یک باب) و خاتمه (در توره و آیین جیغتای) انجام: این وضع را در توره جیغتای اولجامش می‌گویند این اختصار یافت امید که ارباب ذهن و ذکا اگر سهوی یابند باصلاح کوشند. [الذریعه، ج6، ص196]