فردوس الحكمة

● فردوس الحكمة / کیمیا، شعر / عربی firdaws-ul ḥikma خالد بن یزید، - 85 قمری xāled ebn-e yazīd (- 705) منسوب به خالد بن یزید بن معاویه در کیمیاست با دیباچه‌ای به نثر و متنی منظوم که دو قصیده است. ابن ندیم در فهرست (ص 497) خالد بن یزید بن معاویه را از کیمیاگران به شمار آورده و نوشته که خالد چون از فرمانروایی نومید گشت بدین هنر پرداخت و گویند که او بدان رسیده بود و کتاب‌ها و رساله‌ها نوشته، شعرهای بسیاری در این باره دارد و خود من پانصد برگ از آن را دیده‌ام (از سخن ابن ندیم پیداست که او کیمیاسازی خالد را درست باور نکرده است). جاحظ در البیان و التبیین (314: 1 چاپ 66) درباره او می‌گوید: «کان اول من ترجم کتب النجوم و الطب و الکیمیاء» (نیز الحیوان چاپ محمد هارون 76: 1). ابن خلدون در مقدمه (ف23 ب6 ص 505 چاپ معرب) می‌نویسد که روش‌ها و اندیشه‌ها و سخنانی را در هنر کیمیا از خالد می‌دانند با این که او نژاد از عربان دارد و این نژاد هم به نادانی و بداوت بسیار نزدیکند پس او از هر گونه دانش و هنر دور خواهد بود چه برسد به هنری شگفت که موشکافی در آن می‌باید آن هم نوشته‌های طبیعی و پزشکی در آن روزگار هنوز به زبان عربی در نیامده بود تا در دسترس او گذارده شود. مگر این که بگوییم که سراینده این شعرها و گوینده این سخنان خالد بن یزید دیگری بوده و به هنر کیمیا آشنایی داشته است. به هر حال، «فردوس الحکمه» از خالد بن یزید نامی دانسته شده و شعرهایی است با قافیه‌های گوناگون و هر بند درباره یکی از مسأله‌های کیمیا است. از ساخت و ریخت این شعرها هم پیداست که سروده سده نخستین هجری و آن هم از یک عربی بدوی نباید باشد. آنچه چلبی (186: 2) یاد نموده گویا گردآوری دیگری است از این دیوان. شماره بیت‌های آن را او 2315 دانسته است. از بروکلمن (67: 1 و پیوست 106: 1) برمی‌آید که دیوان النجوم از اوست و همین فردوس الحکمه او هم در بیروت هست و کتابی از او هم به لاتینی شده بود. (دانش پژوه) [هدیة العارفین 343/1؛ کشف الظنون 1254/2؛ معجم المؤلفین 98/4]