الفرائد البهية فی شرح الفوائد الصمدية

● الفرائد البهية فی شرح الفوائد الصمدية = شرح صغیر صمدیه / نحو / عربی al-farā’id-ul bahīyya fī š.-il fawā’id-iṣ ṣamadīya = š.-e saqīr-e samadīyye مدنی، علی خان بن احمد، 1052 - 1118 ؟ قمری madanī, ‘alī xān ebn-e ahmad (1643 - 1707) وابسته به: الفوائد الصمدية = صمدیه؛ شیخ بهائی، محمد بن حسین (953-1030) مؤلف سه شرح بر «الفوائد الصمدیه» شیخ بهائی نگاشته است که مفصل آن به «الحدائق الندية» و «شرح کبیر» معروف است و شرح حاضر نیز به «فرائد البهية» و «شرح صغیر» شهرت دارد که به درخواست جمعی از طلاب، شرح کبیرخود را مختصر و ساده‌تر کرده است. از حسینی مختاری (1080-1140ق) نیز سه شرح کبیر، وسیط و صغیر بر صمدیه یاد شده که شرح صغیر او نیز با عنوان «الفرائد البهية» معرفی شده است گرچه برخی نام رساله صغیر مختاری را «الفوائد البهية» دانسته‌اند که آغاز و انجامی همانند کار منسوب به سید علی خان مدنی دارد و به نظر می‌رسد که یک رساله است یا از مختاری و یا از مدنی، گرچه به نام سید علی مدنی به چاپ رسیده؛ با این تفاوت که در چند انجامه انتساب به مختاری تصریح شده ولی در نسخه‌هایی که بررسی شد، تصریح به انتساب این رساله به مدنی یافت نشد. لذا شاید جناب حافظیان به همین علت شرح صغیر مدنی را مفقود تلقی کرده و این رساله را به حسینی مختاری منسوب می‌داند. دو نسخه یکی در کتابخانه گلپایگانی و دیگری در مدرسه نمازی خوی ادعای خط مؤلف شده که نسخه گلپایگانی سرآغازی کاملاً متفاوت دارد و از انتها نیز ناقص است و البته تقریباً همزمانی این دو مؤلف، دیگر قرائن احتمالی را نیز مشتبه ساخته و امکان اظهار نظر قاطع را سلب می‌کند. انتساب ما نیز به دو نفر بر اساس همین عدم قطعیت است. آغاز: هو الموفق. بسم الله الرحمن الرحیم. نحو جنابک المتعال صرف وجوه الآمال، و بابک مورد کل سئوال و مصدر کل نوال، لاینصرف بالخیبة من انتظر مواهب کرمک، ... و بعد فان المختصر المنسوب الى العالم العامل .. محمد العاملی عامله الله و ایانا بلطفه الجلی، المسمى بالفوائد الصمدیه فی علم العربیه، ملیح المقال، عزیز المثال، عمیم النفع، عظیم الوقع، و قد شرحناه شرحاً ذلل صعابه، و کشف عن وجهه نقابه، و استقصى الاصول الاصيلة و استوفى الفوايد الجليلة، ... فسئلنی بعض احباب الاصحاب، من انجاب الطلاب، شرح الله صدره، و سهل امره، ان اشرحه ثانياً و لو کلا و متوانیاً شرحاً مختصر ایدانی من الکتبا، فی الوجازة و عدم الاطناب، مقتصراً على مخ الاعراب الاما شذ لطرد الباب فاسفت مسئوله و حققت مأموله و ترکت اکثر التعلیلات فی القواعد الوضعیات و ذکرت فیه بعض الالغار النحوية تشویقاً لمن یرغب فی الاحجية، و جعلت النقب منبئاً عن النسب، فحققت من سمتی سمة و بینت بذلک صفته فسمیته بالفواید البهية فی شرح الفوائد الصمدية، بنصرالله ینصر من یشا و هو على ما نقول وکیل، و منه الاستعانة، و به الاعتصام و علیه التعویل، قال المصنف قدس الله روحه بعد البسملة (تا اینجا در چاپی نیست) احسن کلمة يبتدأ بها الکلام ... و تشتمل على خمس حدائق» اولها فی تعریف الفن و بیان موضوعه و فائدته و غیرها مما يقرب من المقدمة . انجام: (الم نشرح لک صدرک) فانها الانکاری ... و قد سلکنا فی هذه الحدیقة و لاسیما نصفها الاخیر مسلک الاقتصار علی مجرد شرح قصیر لانی کنت على جناح السفر مشوش البال بوطر بعد و طر و نقول كما قال المصنف قدس سره: «اللهم اشرح صدورنا بانوار المعارف و نور قلوبنا بحقائق اللطائف و اجعل ما اوردناه في هذه الوريقات خالصاً لوجهك الكريم» چاپ: مشار عربی، ص 679؛ ایران، سنگی، 1270ق، خشتی [دنا 7/ 892-893 (30 نسخه)؛ الذريعة 362/13]