العلم الالهی

● العلم الالهی / کلام و اعتقادات / عربی al-‘ilm-ul ilāhī قزوینی، خلیل بن محمد زمان، ق 12 قمری qazvīnī, xalīl ebn-e mohammad zamān (- 18c) تاریخ تألیف 1149ق در دیباچه آورده است که یکی از معاصران از سید استاد ماهر امیر محمد ابراهیم قزوینی درباره علم باری سؤال کرد و مضمون سؤال این است که احاطه علم ازل به زمانیات که مستلزم حصول همه معلومات زمانی است در ازل در علم باری تعالی با ادله امتناع ما لایتناهی و نیز بعضی ادله نقلی که مخالف با این مطلب است چگونه سازگار می‌گردد و چگونه علم باری را توجیه می‌توان کرد که موجب این تناقض نشود. امیر سید ابراهیم به این ایراد پاسخ داد و در این پاسخ از رساله علم خواجه نصیر یاد کرده و گواه آورد (سؤال و پاسخ عیناً در این رساله آمده‌اند). مولی خلیل قزوینی که پاسخ استاد خود را درست نمی‌داند و برای علم باری توجیهی دیگر دارد که به عقیده خود او مطابق ادله عقل و نقل است و هم خرده بر آن نتوان گرفت. وی می‌گوید: «علم باری تعالی همچون قدرت از صفات فعل است و قبل از ایجاد باری تعالی را التفاتی به اشیاء نیست. البته باری همیشه دارای علم ذاتی هست بدین معنی که هر گاه بخواهد خلق می‌کند و می‌داند بنابراین دیگر برای تقسیم علم به اجمالی و تفصیلی نیز جای نمی‌ماند. قزوینی پس از نوشتن این رساله، چون با انکار و اعتراض معاصران خود روبه‌رو شد نسخه‌ای از این رساله را به نزد مولی رفیع قزوینی و نسخه‌ای دیگر به نزد استاد دیگرش صدرالدین (ظاهراً همان‌که رساله صدریه را در 1100 نوشته) فرستاد و از آنان خواست تا درباره این رساله نظر بدهند، و هر دو در پاسخ نظر او را به چند وجه رد کردند. وی جواب‌های آنان را در یک رساله دیگر آورده و دلایلی که در منع نظر او نوشته بودند در آن رساله نقل کرده و پاسخ گفته و بار دیگر خواسته تا استادان مزبور پاسخ‌های او را مورد دقت قرار دهند. در ذیل نسخه حاضر که سراسر به خط مؤلف است وی نام خود را خلیل بن محمد زمان قزوینی یاد کرده است. در هر حال مؤلف این رساله همان خلیل قزوینی است که شاگرد امیر سید ابراهیم بوده و تا اواسط قرن 12 می‌زیسته است. آغاز: بعد الحمد و الصلوة فقد سائل بعض المعاصرین السید السند و الاید المؤید الامیر المتبحر و الاستاد الماهر قدرة السادات و الفضلاء و نخبة الفقهاء و العلماء استاد الکل فی الکل امیر محمد ابراهیم الحسینی متعنا الله ببقائه فی مسئلة علم القدیم تعالی شأنه ... فکتب الاستاد دام ظله العالی ... انجام: فلا یجوزان یحمل اسم الشی علی فاعله بهو هو لاعلی سبیل الاجمال و لاعلی سبیل التفصیل فلایکون علم الفاعل بذاته علما بمعلولاته و ذلک آخر ما اردنا ایراده فی جواب هذا السؤال و الحمدلله علی کل حال ... و قد کان هذا الجواب بید مؤلفه خلیل بن محمد زمان القزوینی عفی عنها و غفر ذنوبهما. [دنا 588/7؛ معجم المؤلفین 127/4؛ اعیان الشیعه 111: 3-112؛ مستدرک الوسائل 213: 3]