عالم ملک و ملکوت و جبروت

● عالم ملک و ملکوت و جبروت / عرفان و تصوف / فارسی ‘ālam-e molk va malakūt va jabarūt نسفی، عزیزالدین بن محمد، ق7 قمری nasafī, ‘azīz-od-dīn ebn-e mohammad (- 13c) وی سه گفتار جداگانه در این زمینه دارد که در دو گفتار آنها وعده ادامه گفت و گوی خود را می‌دهد. شش تقریر از این اثر در دست است: 1. رساله‌ای در چهار فصل که در الانسان الکامل (ص 155-166) چاپ شده؛ 2. تقریر مفصل آن در ده فصل که در همان کتاب (ص 343-364) چاپ شده، و به نام «مبدأ اول و عالم جبروت و ...» آمده؛ 3. رساله‌ای در سه فصل که در همان کتاب (ص 167-176) چاپ شده؛ 4. تقریر دیگری از این رساله، در چهار فصل که در همان کتاب (ص 363-370) چاپ شده است؛ 5. رساله‌ای در سه فصل: 1) بیان وحدت، 2) بیان لیلة القدر و یوم القیامه، 3) بیان نصیحت؛ 6. تقریر مفصل این رساله، در شش فصل که در همان کتاب (ص 373-388) چاپ شده. تقریر دیگری هم هست که هیچ یک از آن شش تحریر نیست، و گزیده و نامبوب است. (احمد منزوی) بنابراین نسخه‌ها یکی نیستند و با توجه به اطلاعات مندرج باید سنجیده شود. آغاز: رساله اول: بسمله ... اما بعد چنین گوید ... چون جلد اول این کتاب بنوشتم ... جماعت درویشان ... از این بیچاره درخواست کردند که می‌باشد که در بیان عالم ملک و ملکوت و جبروت رساله‌ای جمع کنید رساله اول تقریر مفصل: الحمد لله ... اما بعد، چنین گوید اضعف ضعفا ... که جماعت درویشان ... از این بیچاره درخواست کردند که می‌باید که در بیان مبدأ اول و عالم جبروت و عالم ملکوت و عالم ملک رساله‌ای جمع کنید رساله دوم: الحمد لله ... اما بعد، ای درویش! باشد که درین رساله بحث ملک و ملکوت و جبروت تمام شود و چنانکه مراد درویشان است به شرح آید. رساله دوم تقریر مختلف: الحمد لله ... بدان ... که ملک عالم شهادت است و ملکوت عالم غیب است وجبروت عالم غیب غیب است رساله سوم: الحمد لله ... ای درویش! باشد که درین رساله بحث ملک و ملکوت و جبروت تمام شود. فصل اول: در بیان وحدت. بدان که ملک عالم اضداد است، و ملکوت عالم ترتب رساله سوم تقریر مختلف: الحمد لله اما بعد، بدان که عالم ملک عالم اضداد است و عالم ملکوت عالم ترتیب انجام: رساله اول: فراغت و جمعیت در امن و صحت و کفاف و صحبت دانا است. و الحمد لله رب العالمین رساله اول تقریر مفصل: و اگر کسی خود را راست نکرده است، دیگران را چون راست گرداند؟ ... باشد که درین رساله که می‌آید تمام کنم. و الحمد لله رب العالمین. رساله دوم: و در بند آن باش که راحت می‌رسانی و آزار نرسانی. و الحمدلله رب العالمین رساله دوم تقریر مختلف: کنت کنزا مخفیا ... می‌خواستم که معرفت ذات و صفات خدای و بحث ملک و ملکوت و جبروت درین رساله تمام کنم، نتوانستم کرد. باشد که درین رساله که می‌آید تمام کنم. والحمد لله رب العالمین. رساله سوم: و آن عزیز از سر همین نظر گفته است. چو بد کردی مباش ایمن ز آفات ×× که واجب شد طبیعت را مکافات رساله سوم تقریر مختلف: و بی شکری و ناسپاسی دل را تاریک گرداند، و تفرقه و پراکندگی آرد. والحمد لله رب العالمین. چاپ: در کتاب الانسان الکامل، به تصحیح ماریژان موله (تهران، طهوری: 1379 (چاپ پنجم)) [دنا 413/7-414؛ مشترک پاکستان 1690/3؛ نسخه‌های منزوی 1416/2: نشانی 12 نسخه که یکی نیستند؛ فهرستواره منزوی 647/7]