ارشاد در علم اسطرلاب

● ارشاد در علم اسطرلاب = پنجاه باب در اسطرلاب / اسطرلاب - فارسی eršād dar ‘elm-e ostorlāb = panjāh bāb dar ostorlāb شیرازی، احمد بن حیدر، ق7قمری šīrāzī, aḥmad ebn-e heydar ( - 13c) رساله‌ای است در معرفت اسطرلاب در پنجاه «باب»، که «پنجاه باب» نیز نامیده شده است، در «ریاض» از نگارنده به حیدر فرزند محمد یاد کرده است. از اشارات کتاب این نکته‌ها درباره مؤلف به دست می‌آید: 1. وی در اصفهان می‌زیسته و کارهای نجومی وی در اصفهان بوده است؛ 2. در باب 49 از عملی که در سال 677 یزدگردی مطابق 697 هجری یاد می‌کند؛ 3. در باب 12 از «استاد نادرة الزمان بهاءالدین عمر بن دولتشاه بن محمد کرمانی سلمه الله از سنه سبع و سبعین و ستماثه (در نسخه کهن: سبعمائه)» یاد شده؛ 4. در باب 35 (= معرفت سمت قبله) از «استاد البشر نصیرالحق و الدین محمد الطوسی سخنی را که در «زبده» فرموده است» آورده است؛ 5. در باب 33 (که در معرفت نماز است) از مذهب ابوحنیفه (با عنوان امام اعظم) و شافعی نام می‌آورد. فهرست ابواب آن عبارت است از: 1. معرفت آلات و پارهای اسطرلاب و مدارات و خطوط و ساعات و غیره؛ 2. معرفت قسمت اسطرلاب و بیان آن؛ 3. معرفت عرض بلد؛ 4. معرفت ارتفاع آفتاب و ستارگان ثابته؛ 5. معرفت طالع از ارتفاع آفتاب و ستارگان ثابته؛ 6. معرفت ارتفاع از طالع وقت؛ 7. معرفت تعدیل سه گانه چون اصطرلاب تمام نباشد و جزء صحیح نباشد؛ 8 معرفت دایر و ساعات مستویه به روز؛ 9. معرفت ساعات معوج و اجزاء ساعات به روز؛ 10. معرفت تعدیل النهار؛ 11. معرفت نصف قوس النهار و قوس النهار و ساعات روزها؛ 12. معرفت ظل اقدام و اصابع و ظل اجزاء منکوس و ظل سم؛ 13. معرفت ساعات هر روز بهر عرض که خواهیم؛ 14. معرفت میل آفتاب؛ 15. معرفت غایت ارتفاع هر روز؛ 16. معرفت ما دار و ساعات مستوی به شب؛ 17. معرفت ساعات معوج و اجزای ساعات به شب؛ 18. معرفت مطالع البروج به بلد و استوا؛ 19. معرفت تسویة البیوت؛ 20. معرفت اعمال شب؛ 21. معرفت درجه قمر ثانیه نصف النهار و مطالع قمرشان؛ 22. معرفت درجه طلوع و غروب ستارگان و مکث ایشان و تعدیل النهار؛ 23. معرفت مطالع طلوع و مغارب غروب ستارگان؛ 24. معرفت بعد کواکب از معدل النهار؛ 25. معرفت غایت ارتفاع ثانیه به دایره نصف النهار؛ 26. معرفت عرض ستارگان ثابته از منطقه البروج؛ 27. معرفت بعد ستارگان از سمت الراس و از قطبین؛ 28. معرفت سعت آفتاب و ستارگان ثابته؛ 29. معرفت تحویل سال عالم و موالید؛ 30. معرفت تقویم آفتاب؛ 31. معرفت تقویم سیاره؛ 32. معرفت عرض سیاره؛ 33. معرفت اوقات نماز؛ 34. معرفت جهت قبله؛ 35. معرفت سمت قبله؛ 36. معرفت بالای شخص مرتفع از زمین؛ 37. معرفت بالای چاه؛ 38. معرفت پهناء رودها؛ 39. معرفت راندن کاریز و مساحت زمین؛ 40 معرفت قوس و جیب؛ 41. معرفت جیب از قوس ارتفاع و قوس از جیب؛ 42. معرفت سهم از قوس و قوس از سهم؛ 43. معرفت اعمال روز و شب از صفیحه آفاقی؛ 44. معرفت غایت ارتفاع آفتاب و ستاره از صفیحه آفاقی؛ 45. معرفت تعدیل النهار از ظل و جیب و اعمال النهار؛ 46. معرفت طالع از صفیحه آفاقی؛ 47. معرفت تسویة البیوت از صفیحه آفاقی؛ 48. معرفت طالع چون بر صفیحه عرض بلد نباشد؛ 49. معرفت ستارگان چند که در اسطرلاب مرسوم اند؛ 50. معرفت امتحان اسطرلاب آغاز: بسمله و به نستعین. شکر و سپاس بیحد و عد آفریدگاری جل جلاله که مبدع زمین و زمان است و محرک افلاک و ستارگان است. .. چنین گوید مولانای معظم جاسوس افلاک ناصرالدین احمد بن حیدر بن محمد الشیرازی ادام الله ایامه که جمع کردیم مختصری در علم اسطرلاب و نامش «ارشاد» نهادم. انجام: اعمال صحیح است والا از سر گیرند تا عمل درست حاصل کنند و این قدر کفایت است. و الله اعلم بالصواب [الذریعة 570/1؛ نسخه‌های منزوی 225/1؛ فهرستواره منزوی 2790/4] شرح و حواشی: 1- ارشاد در علم اسطرلاب (مختصر)