الضعفاء

● الضعفاء / رجال / عربی aḍ-ḍu‘afā’ ابن غضائری، احمد بن حسین، ق5 قمری ebn-e qezā’erī, aḥmad ebn-e ḥoseyn (- 11c) حدیث‌سازی و افزودن و کاستن از حدیث‌ها، در همان سده‌های نخست دانشمندان را وادار کرد کتاب‌هایی برای شناساندن حدیث‌سازان و دروغگویان و سست و ضعیف‌ها بنگارند. شاید کرابیسی، حسین پسر علی (-245ق)، نخستین کس باشد که کتابی به نام «المدلسین» ـ مدلس به آن کسی گویند که از کسی روایت کند بدان صورت که از او شنیده در حالی که واسطه در میان بوده است ـ بساخت و سپس نسائی و دارقطنی و مقدسی احمد پسر ابراهیم هر یک کتابی نگاشتند و ذهبی منظومه‌ای در این باره بسرود، و سپس علائی کتاب «جامع التحصیل» را نگاشت و در آن شصت و هشت تن را یاد کرد و زین الدین عراقی (-806ق) سیزده کس بر آن افزود و ابراهیم پسر محمد حلبی «التبيين في اسماء المدلسين» نگاشت و 32 کس بر آنها افزود و عسقلانی 39 تن دیگر را افزود و شماره را به 152 کس رسانید. و سیوطی (-911ق) نیز کتاب المدلسین دارد. دسته دیگر از دانشمندان راویان سست (ضعیف) را گرد کرده‌اند مانند: بخاری (-256ق) کتاب «الضعفاء» نگاشته است؛ ابن غضایری در قرن پنجم (جای گفتگو)؛ نسائی کتاب «الضعفاء و المتروکین» دارد؛ ابوالفرج ابن الجوزی (-597ق) «الضعفاء و المتروکین» دارد؛ محمد پسر عمر عقیلی (-322ق) نیز «الضعفاء و المتروکین» دارد؛ حسن پسر محمد صنعانی «الضعفاء و المتروکین» دارد؛ محمد پسر حبان بستی «الضعفاء و المتروکین» دارد؛ ابن عدی، ابواحمد «الکامل» دارد؛ ابن الرومیة، ابوالعباس، احمد پسر محمد اشبیلی (-637ق) دنباله‌ای بر «الکامل» ابن عدی به نام «الحافل» نگاشت؛ دارقطنی «کتاب الضعفاء» دارد؛ علاء الدین ماردینی (-750ق) «الضعفاء» دارد؛ ذهبی «میزان الاعتدال» نگاشت؛ زین الدین عراقی دنباله بر میزان نگاشت؛ ابن حجر عسقلانی «لسان المیزان» و «تقویم المیزان» و «تحریر المیزان» نگاشت؛ ملا درویش علی حایری در «المجاهیل» راویانی را که استادش ابوعلی از رجال خود برای ناشناس بودن انداخته بود، گرد آورد. کتاب «الضعفاء» جای گفتگو که به ابن غضائری نسبت داده شده است و چهارمین نگارش او «الرجال الضعفاء» نام گرفته و به دست احمد بن طاوس (-673ق) رسیده و او متن آن با متن چهار کتاب رجال دیگر (رجال طوسی و «فهرست طوسی» و «رجال نجاشی» و «رجال کشی») را یکجا گرد کرده «حل الاشکال» نامیده، و این کتاب به دست ملا عبدالله شوشتری (-1021ق) رسیده و او کتاب ابن غضائری را از آن بیرون کشیده و جدا ساخته است و سپس ملا عناية الله قهپائی از نو پنج کتابی را که ابن طاوس در حل الاشکال گرد آورده بود، در «مجمع الرجال» گرد آورده (گزارش زندگی ابن غضائری را ابوالمعالی کلباسی (-1315ق) کتابی ساخته (الذریعه 4: 148) و پسرش نیز در سماء المقال (ص2 تا 22) درباره او گفتگو کرده است) و اکنون از رجال ابن غضائری هم نسخه ملا عبدالله شوشتری و هم نسخه پخش شده در رجال قهپائی در دست می‌باشد. سؤال اینجاست که آیا نسبت این کتاب به ابن غضائری درست است یا نادرست؟ چون در این کتاب کسان بسیاری را که امروز از بزرگان به شمار آمده‌اند نادرست و دروغگو شمرده است، دانشمندان و راوی‌شناسان را به خشم آورده و هر یک از ایشان برای بی‌ارزش ساختن بدگویی‌های ابن غضائری، راه‌ها پیش گرفتند، چنان‌که بر خلاف قانون عقلی که می‌گوید: «نکوهش بیش از ستایش ارزش قضائی دارد» ابن طاوس می‌گوید: ارزش ستایش‌های دیگران درباره یک راوی بیش از نکوهش ابن غضائری است. ولی صاحب الذریعه (4: 288-290) می‌گوید: این کتاب را فقط برای بدنام کردن بزرگان شیعه نگاشته‌اند و نام ابن غضائری را به دروغ بر آن نهاده‌اند. او می‌گوید کهن‌ترین نسخه این کتاب را ابن طاوس در قرن هفتم دیده و خودش که پیدا کننده کتاب است در آغاز حل الاشکال می‌گوید: «کتاب «حل الاشکال» ابن طاوس امروز به دست نیست ولی صاحب «تحریر طاوسی»، دیباچه «حل الاشکال» را در آن کتاب گنجانیده است. ابن طاوس در آنجا درباره پنج کتاب که در «حل الاشکال» گنجانیده می‌گوید: ولی بالجمیع روایات متصلة عدا کتاب ابن الغضائری ...». برای روایت این کتاب از نگارنده‌اش زنجیره پیوسته ندارم. در این کتاب 160 کس را نام برده و ایشان را سست (ضعیف) و تندرو (غال) و نااستوار (مختلط) و ناشناس (لایعرف) و جز آنها شناسانده است. گزارش‌ها همه کوتاه و فشرده است و همه کتاب 450 بیت نوشته دارد. در ترتیب فقط به حرف آغاز نام نگاه کرده و حرف دوم نامرتب است. در آغاز باب هر حرف، شماره کسانی که در آن یاد شده اند آورده است. (علینقی منزوی) آغاز: قال شیخنا و مولانا الحبر ... المجتهد فی العلم و العمل انشاء الله تعالی عبدالله بن المرحوم حسین التستری سلمه الله تعالی ... فی عنوان کتاب الشیخ احمد بن الحسین ... اعلم ایدک الله و ایانا انی لما وقفت علی کتاب السید جمال الدین احمد بن طاوس ... باب الالف قال السید المعظم من کتاب ابی الحسین ... و فیه الالف ثمانية عشر رجلا ... انجام: و نقل حدیثاً آخر من الکشی و بعد النقل قال: و الحمدلله رب العالمین ... چاپ: قم، دار الحدیث، تصحیح سید محمد رضا حسینی جلالی، وزیری، 208 ص [دنا 249/7]