شرح نهج البلاغة

● شرح نهج البلاغة / شرح حدیث / فارسی š.-e nahj-ol-balāqa آملی، عزالدین بن جعفر، - 904 قمری āmolī, ‘ezz-ed-dīn ebn-e ja‘far (- 1499) وابسته به: نهج البلاغة؛ شریف الرضی، محمد بن حسین (359- 406) اهدا به: آقا حسن وکیل السلطنه مازندران تاریخ تألیف: مجلد اول در 944ق ترجمه و شرح فارسی نهج البلاغه است که به شرح ابن میثم بحرانی نظر داشته و بعضی موارد هم تصریح به نام ابن میثم کرده است، بعضی‌ها این شرح را همان ترجمه شرح نهج البلاغه ابن میثم دانسته‌اند. این شرح از عزالدین آملی رحمة الله علیه است (عزالدین بن جعفر بن شمس الدین آملی) که از علما و دانشمندان قرن دهم هجری و معاصر و همدرس محقق کرکی (- 940) بوده‌اند، نام ایشان جز در تذکره هفت اقلیم ذیل شهر آمل و مستدرک الوسائل (514/2) به نقل از ریاض العلماء یافت نشد، در امل الامل و روضات و رجال ممقانی و لؤلؤتی البحرین تفحص کامل شد نام و نشانی از عزالدین نبود در مستدرک این شرح و رساله حسنیه را از مؤلفات ایشان نام برده و در هفت اقلیم فقط رساله حسنیه را یادآور شده و این کتاب را ریاض العلماء در اصول دین و فروع عبادات معرفی کرده و هر دو مؤلفه را برای آقا حسن که نماینده و وکیل آقا محمد سلطان و وزیر مازندران بوده تألیف کرده‌اند. این شرح را شارح در مقدمه «ترجمه نهج البلاغه» معرفی نموده ولی چون بدان مراجعه و مطالب آن مطالعه شود دانسته خواهد شد که از حد ترجمه تجاوز نموده و به شرح و بسط کلمات و عبارات پرداخته است و شاید به همین مناسبت صاحب ریاض و مستدرک به تبع ایشان سید هبة الدین شهرستانی در «ما هو نهج البلاغه» و صاحب فهرست معارف این کتاب را شرح نهج البلاغه معرفی نموده‌اند. عزالدین به ترجمه شرح ابن میثم با کمی اختصار پرداخته و در بسیاری از موارد هم گفته‌اند که در شرح ابن میثم بحرانی چنین آورده شده و در بیشتر از مطالب دیگر هم که نام برده نشده عیناً ترجمه آن شرح است ولی در مقدمه و خاتمه مجلد اول و مطاوی کتاب تا حدی که مراجعه شد اشاره به این که تمام مطالب را از شرح ابن میثم ترجمه کرده‌ام نیافتم و شاید تسمیه کتاب به ترجمه به همین لحاظ بوده است. عزالدین قبل از شروع در شرح و ترجمه خطب نهج البلاغه مقدمه‌ای در معنی فصاحت و بلاغت و فروع و اجزاء آن و محسنات لفظیه و معنویه و تعریف خطابه و شروط آن و شرحی در فضائل حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام و معرفی از سید رضی جامع نهج البلاغه و شرح خطبه کتاب نگاشته که البته این مطالب نیز کلمه به کلمه ترجمه مقدمات شرح ابن میثم ولی با اندک تصرف واضحی در بعضی از مطالب آن می‌باشد. ظاهراً آن را به پایان نبرده است. آغاز: بسمله راجياً منك الاعانة يا كريم عز من علم الانسان نهج البلاغه وانعم ... اما بعد این کتابی است مشتمل بر لطائف فوائد محتوی بر ظرائف فرائد در ترجمه کتاب نهج البلاغه که در دریای الخ. انجام: جلد اول: یعنی بدرستی که حق سبحانه وتعالى از فضل خود اجر صابران را مستوفی خواهد داد بی حساب تم بالخير، تمت الكتاب بعون الملك الوهاب ... هذا آخر المجلد الاول من ترجمة كتاب نهج البلاغه ... وقد اتفق الفراغ من كتبه ظهيرة يوم الاثنين تاسع العشر الثالث من الشهر الحادى عشر في شهور السنة الرابعة الكائنة في العشر الخامس الواقع فى المائة العاشره الداخله في السنوات الهجريه صلوات الله على مشرفها على يد مترجمه العبد الفقير الحقير الراجی عبدالموالی عزالدین بن جعفر بن شمس الدين الاملی بدل الله سياتهم حسنات وغفر لهم ولسایر المؤمنين والمؤمنات انه مجيب الدعوات و واهب العطيات. چاپ: مشهد، انتشارات آستان قدس، 1355، تحقیق تقی بینش [الذريعة 135/14؛ دنا 1142/6 (8 نسخه)؛ فهرستواره منزوی 390/6 و 509/6]