شرح جمل العلم و العمل

● شرح جمل العلم و العمل = شرح جمل الاعتقاد / کلام و اعتقادات / عربی š.-u jumal-il ‘ilm-i wa-l ‘amal = š.-u jumal-il i‘tiqād علم الهدی، علی بن حسین، 355 - 436 قمری ‘alam-ol-hodā, ‘alī ebn-e hoseyn (967 - 1045) وابسته به: جمل العلم و العمل؛ علم الهدی، علی بن حسین (355-436) کتاب «جمل العلم و العمل» یا «جمل الاعتقاد» از مصنفات سید مرتضی علم الهدی. شامل دو قسمت است: اصول عقائد و فقه و قسمت اصول عقائد خود متضمن پنج «باب» است: 1. باب بیان ما یجب اعتقاده فی ابواب التوحید؛ 2. باب ما یجب اعتقاده فی ابواب العدل کلها و ما یتصل به؛ 3. الکلام فی النبوة؛ 4. الکلام فی الامامه؛ 5. الکلام فی الاجال و الارزاق و الاسعار. عبارت متن با جمله «قال سیدنا المرتضی» یا «قال السید المرتضی» و شرح با جمله «و شرح ذلک» شروع می‌شود. مؤلف متن سید مرتضی مشهور به علم الهدی است و به‌طوری که یاد آور شدیم وی در کتاب جمل، اصول و فروع دین را به طور اجمال بیان کرده و در پایان (قسمت فروع) چنین گفته است: «و من اراد المزيد فی اصول الدین فعلیه بکتابنا الموسوم بالذخيره و ابسط منه «الملخص» و من اراد التفريع و استيفاء الشرع و ابوابه فعليه بكتابنا المعروف بالمصباح. انتهى ...». شيخ الطائفه محمد بن حسن طوسی (متوفی 460ق) بر قسمت اصول کتاب جمل، شرحی نوشته که نجاشی آن را «تمهید الاصول» نام داده است؛ قاضی عبدالعزیز بن البراج از شاگردان بنام سید مرتضی نیز شرحی بر کتاب «جمل» نگاشته که تنها قسمت فروع آن به دست ما رسیده و یا جز آن تألیف نشده است. ابوالفتح محمد بن علی بن عثمان کراجکی (- 449ق) و از شاگردان سید مرتضی نیز شرحی بر قسمت اصول این کتاب نگاشته که در معالم ابن شهر آشوب و امل الامل و بسیاری از کتب تذکره و فهرست‌ها از آن نام برده شده است. در اثری که اینک در کار معرفی آن هستیم نام مؤلف نیست و آنچه از مطالعه کتاب می‌توان دریافت آن است که: مؤلف شرح، از شاگردان سید مرتضی (مؤلف کتاب جمل) بوده و یکبار قسمت اصول «الجمل و العقود» را نزد استاد خود قرائت و از وی درخواست کرده که، درباره مشکلات آن کتاب توضیحاتی بدهد. سید مرتضی این پیشنهاد را پذیرفته و سخنانی به رسم تفسیر و توضیح املاء کرده و او نوشته است بنابراین این شرح اگر خود تألیف سید مرتضی به شمار نیاید، املاء او است و اگر فرض کنیم که جز سه تن مذکور کسی دیگر جمل را شرح نکرده ناچار این شرح از کراجکی خواهد بود. اینک قسمتی از دیباچه این کتاب: «لما قرأت على سيدنا الشريف الاجل المرتضى علم الهدى ذى المجدين قدس الله روحه كتابة الموسوم بجمل العلم و العمل ... الى: و كان ما املى فيهذا الكتاب من ذكر اصول الدين جملا يتعذر على المبتدى فهمها و لا يحصل له علمها الا مع شرح واضح يقرب الى فهمه و ينتفع معه بعلمه سالته ان يملى على لذلك شرحاً جليا اقف عليه و اتصوره و انظر فيه و اتدبره لتكون المنفعة بذلك شاملة و المعرفة به كاملة فاجابني الى ذلك و انعم على به و املى على شرح ما يتعلق منه بالعلم في اصول الدين ...». (عبدالحسین حائری) آغاز: الحمدلله الواحد الاحد الفرد الصمد الذي لم يتخذ صاحبة و لا ولدا ... اما بعد فانی لما قرأت على سيدنا الشريف الاجل المرتضى علم الهدى ذى المجدين قدس الله روحه كتابه الموسوم بجمل العلم و العمل الذى جعله للمبتدى تبصرة يعول عليه ... و كان ما املى فى هذا الكتاب من ذكر اصول الدين جملا [الذريعه 433/4 و 144/5]