شرح ثمره بطلمیوس

● شرح ثمره بطلمیوس = ترجمه ثمره بطلمیوس = شرح الثمرة فی احکام النجوم = صد کلمه بطلمیوس / هیئت / فارسی š.-e samare-ye batlamīyūs = t.-ye samare-ye batlamīyūs = š.-os samara fī aḥkām-en nojūm = sad kalame-ye batlamīyūs نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری naṣīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) وابسته به: الثمرة = الثمرة فی احکام النجوم = مأة کلمة؛ بطلمیوس، کلاودیوس، ش (100-178م) اهدا به: بهاءالدین محمد بن شمس الدین محمد جوینی تاریخ تألیف: 9 جمادی الاول 670ق؛ محل تألیف: مراغه بطلمیوس، ریاضی دان مشهور یونانی. متولد در سده دوم میلادی در مصر است. ثمره (Karpos = میوه و بر) بطلمیوس قلوذی یا کلاودیوس پتولمایوس ثمره و مکمل اربع مقالات یا تترابیبلون اوست و آن را «مائة کلمة» نیز می‌خوانند. چلبی درباره آن می‌گوید: «الثمرة فی احکام النجوم لبطلیموس القلوذی الحکیم الفلکی و اسمها بالرومیة «انطرومطا» ای «مائة کلمة» و تمام الکتب الاربعة التی الفها لسورس تلمیذه یعنی ثمرة تلک الکتب». فلوگل در ترجمه لاتینی کشف الظنون در برابر واژه «انطرومطا» چنین آورد: «Andromeda» و پس از آن نشانه اختصاری «.i.e» گذاشته و رسانده که درست آن را در یونانی یا لاتینی نیافته است. برخی «انطورومطا» نوشته‌اند و درست آن «اقطن ریطا» یا اکاتن رتا (صد اندرز) می‌باشد (فهرست بلوشه 52: 2-51). ابویوسف اقلیدسی و ابومحمد شیبانی و ابی سعید ثمالی و ابن طیب جاثلیقی سرخسی بر ثمره گزارش نوشتند. ابوجعفر علی بن یوسف بن الدایه مصری نویسنده طولون (م 340) نیز بر آن گزارش نوشته که در برلین و واتیکان و آمبروزیانا و پترسبورک هست. سید عبدالرزاق عیوقی تکمله‌ای بر آن نوشت (بلوشه). دانشمندی نیز از گفته‌های امیر ابی شجاع رستم مرزبان بهره برده و در 485ق دفتری بپرداخت و در آن گزارش‌های اقلیدسی و شیبانی و ثمالی و سرخسی را گرد آورد. خواجه طوسی شرح ثمره را به دستور وزیر بهاءالدین محمد (صاحب دیوان 654-683) که حکومت اصفهان و اکثر ولایات عراق عجم از جانب ابقاخن بن هلاکو به او مفوض بود، نوشته و در آغاز گفتار بطلیموس را می‌آورد که این کتاب دنباله چهار کتاب (تترابیبلون) در احکام نجوم و تقدمة المعرفة است که برای شاگرد خود سورس نوشته بود. باز می‌گوید: او در این کتاب و اربع مقالات، از سورس یاد کرد و در اربع مقالات هم گفته که مجسطی نوشته‌ام پس نگارنده همه اینها یکی است نه چنان‌که دیگران پنداشته‌اند. باز می‌گوید: که بر ثمره دو گزارش نوشتند یکی از ابوالعباس احمد بن علی سپاهانی حاسب دیگری از احمد بن یوسف مصری مهندس و نویسنده طولون. طوسی می‌نویسد: که ما پس از نگارش ترجمه خویش بدین گزارش‌ها نگریستیم و آنچه می‌باید بر آن افزودیم. این کتاب صد کلمه است و طوسی گفتار بطلیموس را بند به بند آورده و ترجمه و گزارش کرد. (دانش پژوه) آغاز: بسمله. الحمدلله حمد الشاکرین، و الصلاة علی ... چنین گوید مخدوم مولانا ... الطوسی ... به حکم اشارت مخدوم و مخدوم زاده ... مطلع کتاب: کتاب الثمرة لبطلمیوس الحکیم. تمام الکتب الاربعة التی الفها فی الاحکام لسوریس تلمیذه. قال قد قدمنا لک یا سورس کتبا فیما تؤثره الکواکب فی عالم الترکیب کثیرة المنفعة فی مقدمة المعرفة و هذا الکتب ثمرة ما اشتملت علیه تلک الکتب و ما خلص عن التجربة منها و لیس یصل الی معرفته من لم یمعن النظر فیما قدمنا قبله و علوم اخر من العلوم الرياضية فكن به سعيدا. بطلميوس گفته است خطاب با شاگرد خويش سورس نام كی ما در پيشتر جهت تو ای سورس چند كتاب ساخته ايم در شرح كواكب در عالم ... انجام: پس گفته است اگر سير كند خارجی كی قصد اقليم كند و از موضعی دور آيد و اگر سير نكند هم از آن اقليم برخيزد. اينست تمامی «كتاب ثمره» و تفسير آن و در آخر كتاب باين عبارت آورده اند: تمت الكتاب الثمرة المسمى بالرومية انطرومطا و معناه المائة الكلمه و الحمدلله رب العالمين. چاپ: با تصحيح و تحقيق جليل اخوان زنجانی، تهران، نشر ميراث مكتوب، 1378ش [نسخه‌های منزوی 278/1؛ الذريعة 13/5 و 171/13 و 360 و 93/4؛ فهرستواره منزوی 2895/4؛ كشف الظنون 524/1؛ سزگين 45/7؛ احوال و آثار طوسی، ص 231؛ نسخه‌ای در كتابخانه ملی پاريس است كه كتابت 671 دارد كه يكسال بعد از تأليف است (آثار و احوال، مدرس رضوی، ص 408)] شرح و حواشی: 1- ثمرة الارواح؛ رمال اصفهانی، زين العابدين بن قاسم (-11)