شرح التذكرة النصيرية

● شرح التذكرة النصيرية / هیئت / عربی š.-ut taḏkirat-in naṣīrīyya ؟ شابرانی، مولی فتح الله، ق9قمری Šāborānī, mawlā fatḥ-ol-lāh (- 15c) وابسته به: التذكرة النصيرية = تذکره نصیریه = التذكرة = التذكرة في الهيئة؛ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (597-672) از مولی فتح الله بن مولی ابی زید فرضی فقیه شابرانی شروانی که بر گزارش استاد خود قاضی زاده رومی بر ملخص چغمینی حاشیه نوشته است (چلبی 517: 2). او در دیباچه این گزارش آمیخته از دو گزارش شریف گرگانی و نظام نیشابوری یاد می‌کند. در آن می‌گوید که ما در بامداد روز سه‌شنبه 20 جمادی الاول سال 857 دیده‌ایم که قسطنطنیه را بگشودند و جنگ پس از نماز بامداد، آغاز شده بود (پس این دفتر پس از 857ق به نگارش درآمده است). وی می‌نویسد که من گزارش گرگانی را در طوس «مشهد امام علی رضا رض» نزد سید ابی طالب خوانده، آنگاه شرح نظام را نزد قاضی‌زاده رومی در سمرقند در مدرسه فرمانروای آنجا الغ بیک می‌خوانده‌ام. الغ بیک در هر هفته یکی دو روز به مدرسه می‌آمد. یک روز که ما به گزارش این گفتار طوسی «و الخطوط المستقيمة الكائنة فی سطح» در فصل 1 مقدمه رسیده بودیم او رسید و پرسید که چرا گفته «الكائنة فی سطح»؟ یکی از مدرسان پاسخی داد و از اقلیدس گواه آورد. من که 12 مقاله اقلیدس را در هنگام تعطیل خوانده بودم دریافتم که او نادرست گفت و چیزی نگفتم تا این که الغ بیک دو بار و سه بار پرسید و گویا می‌خواست بیازماید چه او برای آزمودن دانشجویان آنان را به سه دسته بخش کرده بود گرانمایه و میانین و پست. و الغ بیک باز پرسید. من سخنانم را بگفتم و نادرستی گفتار آن استاد آشکار گشت. چون روز بازپسین آن هفته بود او را برکنار کرد و مرا به جای او نشاند. شروانی باز می‌گوید که نزدیک پنج سال کشید تا گزارش نظام نیشابوری را به پایان برم و پس از آن هم دانش آموختن من به انجام رسید و پدرم را شاه شروان به سمرقند فرستاده بود و او می‌خواست مرا با خود ببرد. الغ بیک این را پذیرفت و استاد هم اجازه‌ای برای من نوشت. در این اجازه نام شروانی و پدرش چنان که یاد گردید برده شده و دارد که شروانی از باختر به خاور و به سمرقند آمد و نزد ما دانش فرا گرفت و به پایگاه ارجمند رسید و این دفترها را نزد ما خوانده و شنیده است: شرح تذکره و شرح مختصر در دو علم اصول و جدل و شرح مواقف. نام استاد در آن چنین آمده است: «موسی بن محمد بن محمود معروف به قاضی زاده رومی» در تاریخ میانه ربیع الثانی سال 844. شروانی در فصل تواریخ درباره سال‌های خطائی و اویغوری سخن بسیار گفته و جدول‌هایی آورده است. در آن از شرح نظام بر الملخص فی الهيئة و از قانون مسعودی و دیگر کتاب‌ها یاد می‌شود و نکته‌های سودمند فراوانی درباره سالشماری و ستاره‌شناسی ایرانی و چینی و ترکی در آن هست. (دانش پژوه) در فهرست کتابخانه ملی تبریز گفته شده که ظاهراً از قطب شیرازی است که غلط است و این شرح بعد از شرح میر سید شریف و شرح نظام اعرج نوشته شده است و نسخه‌ای از آن در دانشگاه است که دانش پژوه از مولی فتح الله شابرانی شاگرد قاضی زاده دانسته و البته مدرس رضوی نیز به چنین شرحی اشاره کرده و مؤلف آن را نشناخته است. آغاز: بسمله و به نستعین. الحمدلله الذی هیأ هیئة العالم بحکمته و شیأ زمرتنا علی التفکر فیها بمشیئته. خلق اللیل و النهار و الشمس و القمر کل فی فلک یسبحون ... و بعد ... ان الهیئة لعلم حامله فی اوج العلو و الاعزاز ... و کان فیها کتاب التذكرة فی احسن تقویم ... و قد شرحه العلمان ... اعنی السید و النظام.