شرح التذكرة النصيرية

● شرح التذكرة النصيرية / هیئت / عربی š.-ut taḏkirat-in naṣīrīyya جرجانی، علی بن محمد، 740 - 816 قمری jorjānī, ‘alī ebn-e mohammad (1340 - 1414) وابسته به: التذكرة النصيرية = تذکره نسیریه = التذکرة = التذكرة فی الهیئة؛ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (597-672) تاریخ تألیف: ذیحجه 811ق؛ محل تألیف: شیراز این شرح کتابی است بسیار سودمند و (همان‌گونه که خود او در دیباچه می‌گوید) شرحی متوسط است «بلا اخلال و لا املال ... لیبصر به المبتدی فی هذه الصناعة و یتذکر من کان له فیها بضاعة». دارای چهار «باب» و هر باب چند «فصل»: باب 1. مقدمات (مبادی طبیعی و ریاضی هیئت)؛ باب 2. فلکیات؛ باب 3. سفلیات؛ باب 4. مقادیر اجرام؛ مؤلف در فصل دهم از باب سوم (در معرفت ایام و ساعات) از تواریخ مختلف ایرانی و غیرایرانی و کبائس و کسور سخن می‌گوید و سنت‌ها و روزها و جشن‌های ایرانی پیش از اسلام و از روزهای سرود، زمزمه ایرانیان و از فروردین متغیر آنان (که به هنگام زوال دولت ایرانیان بر دست یزدجرد و در خلافت عثمان به آبان ماه افتاده بود) و از ساخته شدن تاریخ ملکشاهی به وسیله خیام و لوکری و دیگر افراد هیئت هشت نفری یاد می‌کند؛ در فصل یکم از همین باب 3 از دریاها، رودها و جزایر ربع مسکون به تفصیل یاد کرده و این فصل حاوی اطلاعات و اسناد تاریخی گرانبهایی است. وضع خلیج فارس را از هر لحاظ روشن ساخته و حدود آن و رودها و نهرهایی را که در آن می‌ریزد به تفصیل مشخص می‌کند. فاضل خفری در شرح خود که موسوم به «التكملة فی شرح التذکره» است عبارات شرح سید شریف را - تبرکا - مندرج ساخته و خود نیز در مقدمه به این مطلب تصریح کرده است. مدرس رضوی آورده: ابتدای شرح در نسخه‌های موجود مختلف است. بعضی از نسخ دارای مقدمه‌ای است که آغاز آن این است: «تبارك الذى جعل فی السماء بروجا متخالفة المراتب و الآثار. زينها بثواقب الكواكب متفاوتة الانوار» و حاجی خلیفه نیز همین آغاز را آورده است ولی بعضی نسخ فاقد مقدمه است و با عبارت که اول مطلب است آغاز شده: «من القضايا التى يشهدها الفطرة السليمة ان العاقل المتيقظ متى لاحظ ما هو فيه من كونه مستغرقا فی نعم جليلة سابغة ظاهرة». علی رغم سخن مدرس رضوی، آغاز دوم را در آغاز هیچکدام از نسخ موجود در ایران یافت نشد و رضوی نیز به جای مشخصی راهنمایی نمی‌کند و نسخه‌های نامبرده او با آغاز اول است نه آغاز دوم. آغاز: تبارك الذى جعل فی السماء بروجاً متخالفة المراتب و الآثار و زینها بثواقب الكواكب متفاوتة الانوار ... انجام: وقع الفراغ عن بسط الكتاب و حل جمل هذه الابواب تذكرة للاحباب و تبصرة لاولى الالباب على حسب ما اقتضاه الحال مع تزاحم الاشغال و تطرق الاختلال الى احوال البال یوم الثلثاء [الذریعه 144/13؛ کشف الظنون 391/1؛ آثار و احوال خواجه از مدرس رضوی 229 و همین فهرست: 207]