ادب و منطق

کتابی در ادب و منطق به روش عرفانی درست مانند «نحو القلوب» قشیری ولی به فارسی. عنوان‌های آن «سبق» است که در هر یک مسأله‌ای از علوم ادبی و منطقی به اقاویل عرفانی آمده است، سپس «قطعه» است که پس از آن شعری است فارسی در همان موضوع و گاهی هم «حکایت» یا «مثنوی» یا «بیت» در همان مطلب. مؤلف گویا نامش «نظام» باشد و استاد نویسنده نسخه حاضر (شمس الدین محمود بن علی جنیدی) و در 859 زنده بوده است. می‌دانیم که نظام الدین شاه محمد خاموش (- 860) از عارفان است و «مرآة الایمان» (فهرست آستان رضوی 68/1 س 266 حکمت) دارد (خزینة الاصفیاء 570/1 - نفحات الانس 359- منزوی 1370). این رساله جز آن است و معلوم نیست که این کتاب از او است یا نه. فهرست عنوان‌ها: الدرس الادنى فی المعاشق و المطایبات؛ التعلیم الثانی من الکتاب فی النحو و الاعراب: الدرس الاعلى فی المعارف و المراقبات، الدرس الادنى فی المعاشق و المطایبات؛ التعلیم الثالث من المنسق فی علم المنطق: الدرس الاعلى فی المعارف و المراقبات، الدرس الاوسط فی المعایش و المصاحبات، الدرس الادنى فی المعاشق و المطایبات؛ التعلیم الرابع من البیان فی علم المعانی و البیان: الدرس الاعلى فی المعارف و المراقبات، الدرس الاوسط فی المعایش و المصاحبات، الدرس الادنى فی المعاشق و المطایبات؛ خاتمة النصف الاول من المصنف الماول. این کتاب باید دو نیمه باشد و نسخه ما نیمه نخستین است که تعلیم نخستین آن را نمی‌دانیم در چیست، تعلیم دوم آن در نحو است، تعلیم سوم (که در نسخه دوم آمده است) در منطق، تعلیم چهارم در معانی و بیان. هر تعلیمی باید در سه درس باشد: اعلی، اوسط، ادنی.