ادب الکاتب

● ادب الکاتب / ادبیات / عربی adab-ul-kātib ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، 213 - 276 قمری ebn-e qotayba, ‘abd-ol-lāh ebn-e moslem (829 - 890) اهدا به: ابوالحسن عبیدالله بن یحیی بن خاقان این کتاب یکی از کتب مهمه ادب است و ابن خلدون (732- 808) در مقدمه تاریخ خویش ذیل «علم الادب» درباره آن چنین گفته است: «هنگام استفاده از مدرسین خویش چنین یاد دارم که می گفتند: اصول فن ادب و ارکان آن این چهار دیوان است: «ادب الکاتب» ابن قتیبه (-276ق)، «کامل» مبرد (-285ق)، «البیان و التبیین» جاحظ (-255ق) و «نوادر» ابوعلی قالی بغدادی (-356ق) و جز این چهار کتب دیگر فرع و تابع اند.» ابن قتیبه در خطبه و دیباچه کتاب از روزگار خویش و کساد بازار علم و ادب و نارواجی فضل و دانش شکایت نموده و می گوید: «چون کتاب و فضلاء معاصر از شرایط کتابت عاری و بری اند و اگر برین منوال پیش رویم از ادب جز نامی و از ادبا جز آثاری نخواهیم یافت، ناچار گردیدیم برای اشخاصی که تا حدی تحصیل نموده و از دانش بی بهره نیستند کتابی تألیف کنم که آنها را در انجام وظایف خویش آگاه نماید و اغلاطی را که عامه استعمال می کنند بیاورم تا آنان از آن غلط در گفتار و کتابت محفوظ مانند». وی در این خطبه همچنین به آنچه که ادیب و نویسنده باید از فقه و اصول و حدیث و نجوم و غیره بداند، اشاره نموده است و طریقه نگارش را به دست می دهد. این کتاب دارای مطالب بسیار مفید لغوی، نحوی، صرفی، طبیعی و دینی است و در 127 «باب» می باشد، بعضی از مطالب هم بدون عنوان باب مذکور گردیده و در تمام مطالب به اشعار فصحا و بلغا استشهاد شده است. مؤلف خود نامی برای این کتاب نگذارده ولی ابن الندیم (- 380ق) که قریب به یک قرن پس از ابن قتیبه زندگانی می نموده آن را «ادب الکاتب» معرفی کرده و تمام علماء سیر آن را به همین نام یاد کرده‌اند. ابومحمد عبدالله بن محمد بن سید بطلیوسی اندلسی (444-521 ق) شرحی بر این کتاب به نام «الاقتضاب فی شرح ادب الکتاب» نگاشته و چنین وانمود کرده که نام این کتاب «ادب الکتاب» است ولی چنان که دانستیم یک قرن پیش از این شارح، این کتاب به «ادب الکاتب» معروف بوده و تغییرش جائز نبوده است. صاحب «کشف الظنون» (73/1) در ذیل «ادب الکاتب» می‌گوید که بعضی گفته‌اند «ادب الکاتب» خطبه‌ای است بدون کتاب در صورتی که مشتمل بر همه چیز است و بر آن شروحی نوشته شده که از آن جمله «الاقتضاب» می‌باشد و این شرح مشتمل بر سه قسمت است اول شرح خطبه و بیان اقسام منشیان و آنچه ایشان را لازم است، دوم اشتباهاتی که مؤلف کرده و سوم شرح ابیاتی که در این کتاب آورده شده است (الاقتضاب به سال 1901م. در بیروت چاپ شده). «کشف الظنون» (73/1 و 74) پس از این که «ادب الکاتب» ابن قتیبه را ذکر نموده شروح ذیل را بر آن یادآور شده: 1. الاقتضاب اثر بطلیوسی؛ 2. شرح ابی منصور موهوب بن احمد جوالقی (- 465)؛ 3. شرح سلیمان بن محمد زهراوی (-338ق)؛ 4. شرح ابی علی حسن بن محمد بطلیوسی (- 576ق)؛ 5. شرح احمد بن داود جذامی (- 598ق)؛ 6. شرح اسحق بن ابراهیم فارابی (- 350ق). وی همچنین می‌گوید که بعضی فقط خطبه این کتاب را شرح نموده‌اند و از آنها ابوالقاسم عبدالرحمن بن اسحق الزجاجی (- 339ق) و مبارک بن فاخر نحوی (- 500ق) را نام برده است (علت این که بعضی فقط به شرح خطبه آن اکتفا کرده‌اند این است که به تفصیل دارای مطالب مهمی می‌باشد که اندکی از آنها را یاد کردیم و به همین سبب بعضی به غلط افتاده و تصور نموده‌اند که ادب الکاتب خطبه‌ای است بدون کتاب) و بعضی فقط ابیات این کتاب را شرح نموده و صاحب «کشف الظنون» از آنها احمد بن محمد خازرنجی (-348ق) را ذکر نموده است. در «کشف الظنون» (1/74) کتاب‌های ذیل به نام «ادب الکاتب» با مؤلفین آنها ثبت شده: «ادب الکاتب» تألیف امام ادیب ابوبکر محمد بن القاسم بن الانباری (- 328ق)؛ «ادب الکاتب» تألیف ابوجعفر احمد بن محمد النحاس نحوی (- 338ق)؛ «ادب الکاتب» تألیف ابو عبدالله محمد بن یحیی الصولی الکاتب (- 335ق)؛ «ادب الکاتب» تألیف ابن درید محمد بن الحسن اللغوی (- 321ق)؛ «ادب الکاتب» تألیف صلاح الدین خلیل بن ایبک الصفدی (- 794ق). آغاز: بسمله قال ابو محمد عبدالله بن مسلم بن قتیبه رحمه الله تعالی اما بعد حمدالله بجمیع محامده و الثناء علیه بما هو اهله و الصلوة على رسوله المصطفى و آله فانی لما رأيت اكثر اهل زماننا الخ. انجام: و انما تجىء هذه المصادر مخالفة للأفعال لأن الأفعال و ان اختلفت ابنيتها فهى واحدة فی المعنى. چاپ: ادب الکاتب ابن قتیبه در اروپا و اسلامبول و مکرراً در مصر چاپ شده است، از آن جمله سال 1300 و 1328 ق. [ابن خلکان 251/2؛ فهرست ابن‌ندیم ص 115؛ معجم المطبوعات ص 211؛ کشف الظنون 47/1]