اخلاق جرجانی

● اخلاق جرجانی / اخلاق / فارسی axlāq-e jorjānī جرجانی، ضیاءالدین بن سدیدالدین، ق 10 قمری jorjānī, zīyā-od-dīn ebn-e sadīd-od-dīn ( - 16c) اهدا به: شاه تهماسب تاریخ تألیف: 930ق کتابی است در 41 «باب». مؤلف در فصل 1 باب 1 «رساله مختصر خود در بیان واجبات عقلیه» را که به روش پرسش و پاسخ است گنجانده است. می‌دانیم که ضیاءالدین علی بن سدید الدین گرگانی مختصری در واجبات عقلیه دارد، این را هم می‌دانیم که شیخ علی بن داود خادم استرابادی کتابی به نام «انساب النواصب» در 51 باب در 1076ق (الذریعه 388/2، طوس 5/29) نوشته است، ولی دانسته نیست که او همان کس باشد. چنین است فهرست باب‌ها: 1. بیان اصول دین در پنج «فصل»: توحید و عدل و نبوت و امامت و معاد، ذکر پادشاه عالی جاه طهماسب؛ 2. فضل علم و عالم و متعلم، سه «فصل»؛ 3. فضیلت نماز، هفت «فصل»؛ 4. فضیلت ثواب روزه، چهار «فصل»؛ 5. فضیلت زکاة، سه «فصل»؛ 6. صفت برزخ، سه «فصل»؛ 7. بیان خمرخوارگان و قمار و غیره در چهار «فصل»؛ 8 زناکنندگان، سه «فصل»؛ 9. عذاب رباخوارگان و انبارداران، سه «فصل»؛ 10. غیبت و بهتان، یک «فصل»؛ 11. سخاوت و بخل، دو «فصل»؛ 12. شکر باری تعالی، دو «فصل»؛ 13. صبر و شکیبایی، دو «فصل»؛ 14. توکل بر خدای، دو «فصل»؛ 15. خیرات؛ 16. توبه و استغفار، دو «فصل»؛ 17. اکرام ضیف و مهمان، سه «فصل»؛ 18. حقوق والدین و زوج و زوجه و ذوالقارب، شش «قسم»؛ 19. امامت و دیانت، دو «فصل»؛ 20. صلوات، دو «فصل»؛ 21. موت و وفات و باب دیگری در بیان سیرت و موعظه، چهار «فصل»؛ 22. خوف و ترس الهی؛ 23. امر به معروف و نهی از منکر؛ 24. حکمت باری تعالی، سه «فصل»؛ 25. حیا و عفت، سه «فصل»؛ 26. فضیلت حلم، سه «فصل»؛ 27. عجب و تکبر، دو «فصل»؛ 28. شفقت و صدق، چهار «فصل»؛ 29. تواضع و نکوهش، سه «فصل»؛ 30. علو همت، پنج «فصل» (در فصل 5 این باب داستان دخمه انوشیروان هست)؛ 31. رزق و پرستش خدای تعالی، سه «فصل»؛ 32. فضیلت خاموشی و تنها نشستن، سه «فصل»؛ 33. دوستی باری تعالی، دو «فصل»؛ 34. عهد و وفاداری، یک «فصل»؛ 35. عدالت و مشاورت، سه «فصل»؛ 36. شناختن نقش خود و راه شیطان، دو «فصل»؛ 37. شناختن دنیا و خرسندی به قضا، دو «فصل»؛ 38. دفع اشرار، سه «فصل»؛ 39. دریغ خوردن بر دنیا و یقین داشتن به خدای تعالی و موعظه، سه «فصل»؛ 40. محبان و شیعیان خاندان، هشت «فصل». در بیشتر باب‌ها عنوان‌های خطبه و تمجید و مناجات و نعت نبی و سید المرسلين و منقبت امیرالمؤمنین و باب‌ها و فصل‌ها و در پایان موعظه آمده و مطالب از روی اخبار و حکایات ثابت می‌شود کتابی است که برای تبلیغ مذهب و دعوت به اخلاق نیکو ساخته شده است. تخلص قاسمی در مناجات منظوم باب 41 «که از لطف خویشم مکن ناامید ×× ز رحمت رسان قاسمی را نوید» دیده می‌شود. [فهرستواره منزوی 294/6]