زیج ایلخانی

● زیج ایلخانی / هیئت / فارسی zīj-e īlxānī نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری nasīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) تاریخ تألیف: 657ق «زیج نزد منجمان نام کتابی است که احوال و حرکات کواکب و مانند آن که از رصد معلوم نمایند در آن ثبت کنند. و آن معرب زیگ به کاف فارسی است؛ و زیگ در لغت به معنی ریسمانی است که نقشبندان نقش جام‌ها بر آن بندند. و نیز قانون و راهنمایی است جامه‌بافان را که طریق بافتن جامه‌های منقش را بدان شناسند. و چون زیج قانونی است منجمان را در شناختن نقوش و اوضاع فلکی و خطوط و جداول آن، و در طول و عرض شبیه به ریسمان زیگ باشد که او نیز در طول و عرض درهم کشیده شده است. و چنان که کیفیات نقوش جامها از آن ریسمان پیدا شود، کمیات حرکات کواکب نیز از جداول زیج ظاهر گردد. پس به این نام نامیده شده است» و زیج را که به جیم فارسی خوانند از اغلاط مشهور است (کشاف اصطلاحات الفنون، تهانوی، ج 1 ص673). زیج ایلخانی کتابی است به فارسی مشتمل بر چهار مقاله: 1. معرفت تواریخ؛ 2. معرفت روش کواکب و مواضع آنها در طول و عرض و توابع آن؛ 3. معرفت اوقات و طالع‌های هر وقتی؛ 4. بقیه اعمال نجومی. خواجه در مقدمه این کتاب مختصری از تاریخ چنگیز و مغول و اولاد وی را ذکر کرده که بسیار جالب و مهم است و از همین مقدمه معلوم می‌شود که شروع به ساختن رصد مراغه در سال 657ق (1259م) بوده است. زیج خواجه طوسی در مشرق زمین و در چین بسیار مورد توجه بوده و حتی پس از انتشار زیج جدید الغ بیک (1437م) تا مدت زیادی از آن استفاده می‌شده است. (مدرس رضوی) آغاز: خدای تعالی چنگیزخان را قوت داد و پادشاهی روی زمین او را تسلیم کرد و کسانی را کی ایل او شدند بنواخت و کسانی را کی درو یاغی شدند مانند خانان ترکستان و خطا و سلطان خوارزم همه را نیست کرد انجام: باب دوم از مقالت چهارم ... و جدولها در عقب بیاوریم ... الالوف السنین الالوف السنین..، د، ح، ح، الح، ک، طع، ح. [فهرستواره منزوی 4/ 2950؛ مدرس رضوی ص 234 و فهرست نامها؛ التذكرة فی علم الهیئة، عباس سلیمان، 1993 م، کویت؛ الذریعة: 84/12 -85؛ سرگذشت و عقاید فلسفی خواجه نصیرالدین طوسی: مدرسی، موسسه امیر کبیر، 1363 شمسی؛ کشف الظنون: 967/2-968؛ دنا 1280/5 (14 نسخه)] شرح و حواشی: 1- عمده ایلخانیه = العمدة الخاقانیة = مختصر زیج ایلخانی؛ بخاری خوارزمی، علیشاه بن محمد (624-695) 2- الزيج المحقق السلطانى على اصول الرصد الایلخانی؛ منجم وابکنوی، شمس الدین محمد بن علی (-8) 3- کشف حقایق زیج ایلخانی = کشف الحقايق؛ نظام الاعرج، حسن بن محمد (-728) 4- زیج جامع سعیدی = زیج جدید منقح سعیدی؛ رکن الدین آملی، رکن الدین بن اشرف (800-9) 5- زیج الخاقانی فی تکمیل الزیج الایلخانی؛ کاشی، جمشید بن مسعود (-841) 6- شرح زیج ایلخانی طوسی؛ کوبنانی، ابواسحاق (-886)