زبدة العروض

● زبدة العروض = العروض = فوائد فی علم العروض / عروض و قافیه / عربی zubdat-ul ‘arūḍ = al-‘arūḍ = fawā’id-un fī ‘ilm-il-‘arūḍ فراهیدی، خلیل بن احمد، 100 - 175 ؟ قمری farāhīdī, xalīl ebn-e aḥmad (719 - 792) رساله است در علم عروض شامل یک «مقدمه» و «مقصد»: مقدمه مشتمل پنج «فایده»: 1) تعریف علم عروض، 2) بیان اصول اجزاء شعری، 3) بیان زحافات، 4) در این که در بیتی از ابیات قصیده زحاف واقع شد مراعات آن در تمام ابیات لازم نیست، 5) تفسیر عروض، مقدمه شامل پنج «فصل»: فصل اول در بحور دائره. خلیل مبتکر این فن بوده و اولین کسی است که رساله‌ای به عربی در این باب نگاشته است. در کشف الظنون (1113/2 و 1136/2) با عنوان عروض از آن یاد شده است. وی گویا کتاب دیگری در عروض دارد که به «الفرش و المثال» نیز مشهور است و در الذریعة به آن اشاره کرده است. نسخه‌ای از این کتاب با عنوان «زبدة العروض» خلیل نحوی در فهرست کتب کتابخانه مدرسه فاضلیه مشهد (ص204) و نسخه‌ای نیز در فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه ملک (81/5) آمده و از حاج ملا نجف دانسته شده است. یادآوری می‌شود خطیر بن محمد نیشابوری شرحی بر عروض اندلسی نگاشته و آغاز آن «الحمد لله الذى تواتر فیضه و احسانه» می‌باشد و در کشف الظنون (1135/2) به آن اشاره شده است. (محمود مرعشی) آغاز: الحمد لله الذى تواتر فیضه و احسانه و تقارب عفوه و غفرانه ... و بعد فهذه فوائد فی علم العروض جمعتها بالتماس بعض الاخوان انجام: و المتدارک من اول السبب الذی یلیه و لامهمل فیه و هذه صورتها [دنا 1224/5]