رياض الانشاء

● رياض الانشاء = روضة الانشاء / انشاء / فارسی rīyāz-ol enšā’ = rawzat-ol enšā’ خواجه جهان، محمود بن محمد، 808 - 886 قمری xāje jahān, maḥmūd ebn-e moḥammad (1406 - 1482) مجموعه‌ای از منشآت و نامه‌هایی است که گیلانی به شخصیت‌های بزرگ و دوستان خود نوشته یا در عصر وزارتش در هند از زبان سلاطین و بزرگان به رشته تحریر درآورده است. چنانکه در مقدمه تصریح می‌کند، هنگام تألیف این مجموعه در بعضی از نامه‌ها تصرف شده و بسط بیشتری داده است تا فایده بیشتر برای طالبان انشاء داشته باشد. در وجه تسمیه کتاب، در مقدمه می‌گوید: «من در صف فرسان فصاحت چه کسم ×× تا تیغ زبان کشیدن آید هوسم. تا جمعی از دوستان که هر یک از ایشان صدر محافل افاضل بود و مهر سپهر علوم و فضایل بوجوب جمع تألیف آن اجماع نموده ... بنابراین مکتوب چند که مسوده آن از عروض حوادث مجدده زمان محفوظ مانده بود و مظنه آن می‌شد که به عین رضای اهل دانش ملحوظ گردد، در سلک تألیف انتظام داد و آن را ریاض الانشاء نام نهاد». بعضی از عناوین مکتوبات عبارتند از: «نوشته به خواجه عبیدالله احرار، به صدرالدین رواسی، سلطان ابو سعید، سلطان محمد بن مرادبک رومی، جواب مکتوب سلطان عادل گیلانی، جواب مکتوب به برادرش عبدالملک، جواب مکتوب علی یزدی، جواب مکتوب سلطان محمود شاه گجراتی، سلطان محمد گیلانی، چند مکتوب از زبان سلطان محمد شاه بهمنی به سلطان محمود شاه گجراتی، جواب مکتوب مولانا شمس الدین محمد لاری، جواب وزیر فاضل عمدة الملک، جواب مکتوب وزیر محمود پاشای رومی، قصیده درجواب کمال اصفهانی با مطلع: ای در محیط عشقت سر نقطه دل ×× وی از جمال رویت خوش کشته مرکز دل؛ چند مکتوب به مولانا عبدالرحمن جامی، جواب مکتوب مولانا جامی، به قاضی شرف الدین الخاطب به صدر جهان، مکتوب به علاءالدین گیلانی، مکتوب به سلطان امیرزاده جهانشاه ...، بعضی سلاطین به بعضی بزرگان و سادات». وی سه کتاب در انشاء تألیف کرده است یکی مناظر الانشاء که در استانبول بی‌تاریخ چاپ شده و دیگر کتاب قواعد الانشاء و سوم همین کتاب است که در بعضی از مآخذ نام آن را «روضة الانشاء» نیز ضبط کرده و به منشآت خواجه جهان هم معروف است. آغاز: یا من توحد ببدائع الابداع و الانشاء ... جواهر زواهر مقال که واسطه سلک مقتضای حال و خلاصه قلاده تعظیم و جلال آید ... انجام: قصر قدرت باد در رفعت بحدی کاندرو ×× پرده ای باشد هما کیوان هندو پرده دار چاپ: حیدرآباد دکن، 1948م، به تصحیح شیخ چاند بن حسین احمد نگری تاکوری پاکستانی [الذریعة 320/11؛ مشترک پاکستان ج 5، ص 13-15؛ دنا ج 5،ص 1090-1091]