رسالة العلم

● رسالة العلم / کلام و اعتقادات / عربی r.-ul ‘ilm بحرانی، احمد بن علی، ق7 قمری bahrānī, ahmad ebn-e ‘alī (- 13c) احمد بن سعاده بحرانی در مسئله علم تحقیقی کرده و اصلی ساخته و بر اصل مذکور 24 مسئله متفرع گردانیده و این 24 مسئله را در آخر رساله خود فهرست‌وار یاد کرد ولی خود نتوانست آن مسائل را توضیح دهد و توفیق نیافت و پس از درگذشت او اسماعیل بن سلیمان بحرانی ملقب به جمال الدین که خود شاگرد احمد بن سعاده و استاد کمال الدین بن میثم بحرانی بود، نوشته استاد را عیناً به نزد خواجه نصیر طوسی فرستاد تا وی درباره تفریعات مذکور تحقیق کند و برای آن 24 مسئله شرح نویسد. خواجه نامه جمال الدین بحرانی را با نامه‌ای مبسوط پاسخ گفت و صاحب رساله را در ابتدای شرح خود ستوده و از او با احترام و بزرگی یاد می‌کند و سپس به شرح و تعلیق بر تمام رساله علم بحرانی پرداخت (و به نوشتن تفصیل 24 مسئله مزبور بسنده نکرد) و به شیوه «قال، اقول»، و با سربندهای «المسئلة الاولى، المسئلة الثانیة ...» مبوب ساخت و در برخی موارد نظرات ابن سعادة را رد کرد. جمال الدین علی بحرانی کتاب استاد خود را به ضمیمه پاسخ خواجه به نامه خود و رساله خواجه در شرح رساله علم، به صورت یک رساله (کتاب مورد سخن) در آورد و بر آن دیباچه‌ای نوشت. در بسیاری از نسخ، در آغاز رساله و یا در آغاز شرح خواجه، به جای قال جمال الدین علی بن سلیمان «قال کمال الدین علی بن میثم» است و آن موجب آن شده است که برخی مانند صاحب کشف الحجب (ص 335) مؤلف رساله العلم را کمال الدین بن میثم بحرانی شاگرد جمال الدین بن سلیمان تصور کنند. (عبدالحسین حائری) آغاز: الحمدلله علی ما اولانا من ملامح مناهج التوفیق و هدانا من مطارح مدارج التحقیق ... اما بعد فان الله تعالى وفقنی فیما مضى انجام: الرابعة والعشرون فی ان جمیع صفاته حقیقته او کلها سلبیة ... صحة ما ذکرناه من ان هذه المسائل يتفرع على الاصل الذی قدمناه ولله التوفیق [الذریعه 287/13 و 315/15، 315/16 «رسالة العلم»؛ دنا 806/5 ج6، ص738-739؛ احوال و آثار خواجه نصیر، ص475-479] شرح و حواشی: 1- شرح رسالة العلم = كيفية علم الواجب = اجوبة مسائل البحرانی؛ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (597-672)