ربع مجیب

● ربع مجیب = ربع الدستور = رسالة فی معرفة الجیب = ربع دستور / هیئت / فارسی rob‘-e mojīb = rob‘-od dastūr = r.-on fī ma‘refat-el jayb = rob‘-e dastūr ؟ قاضی زاده رومی، محمود بن محمد، - 931 قمری qāzī-zāde-ye rūmī, mahmūd ebn-e mohammad (- 1525) رساله‌ای است در معرفت اعمال ربع مجیب (= ربع دستور)؛ نسخه‌های یکسان نیست (12، 16، 18، 19 و 20 و 25 و 55 باب) و در نسبت آن به قاضی زاده نیز تردید وجود دارد. در دیباچه «ربع الدستور» خوانده شده است. فهرست بیست و پنج «باب»ی آن: 1. معرفت ارتفاع گرفتن از آفتاب و ماه و دیگر ستارگان؛ 2. معرفت وضع خیط بر درجه شمس؛ 3. معرفت استخراج تقویم آفتاب از غایت ارتفاع و معرفت فصول اربعه؛ 4. معرفت میل اول و غایت ارتفاع؛ 5. معرفت تعدیل النهار و قوس النهار و قوس اللیل وسعت مشرق؛ 6. معرفت ساعات مستوی و معوج و اجزاء آن و معرفت اجزاء ساعات معوج از ساعات و دقائق مستوی و عکس؛ 7. معرفت ساعات مستوی از خطوط ساعات؛ 8. ساعات معوج از خطوط ساعات؛ 9. معرفت قسی ساعات زمانیه؛ 10. معرفت اجزاء ساعات از خط اجزاء ساعات معوج؛ 11. معرفت اجزاء ساعات زمانی هر روز و شب؛ 12. معرفت دایر و فضل دایر و ساعات ماضی و باقی از روز و سمت از ارتفاع و ارتفاع از سمت و معرفت ارتفاع از دایر و فضل دایر سمت؛ 13. معرفت مطالع البروج بفلک مستقیم محسوب من اول الجدی و ببلد و بخط استوا و تحویل مطالع البروج بدرج السوا؛ 14. معرفت اوتاد اربعه و تسویه خانهای دوازده‌گانه؛ 15. معرفت عرض بلد؛ 16. معرفت طول بلد از غایت ارتفاع؛ 17. معرفت جهات اربعه؛ 18. معرفت سمت قبله و دیگر بلاد و مسافت میان شهرها؛ 19. معرفت نصب (کذا) قبله؛ 20. معرفت ظل و اقسام آن و استخراج ظل از ارتفاع و ارتفاع از ظل؛ 21. معرفت اوقات صلوة و بیان اول هر وقتی به مذهب ائمه؛ 22. معرفت عمل به کواکب؛ 23. معرفت بالاء اشخاص مرتفع از زمین؛ 24. معرفت ارتفاع آن شخص که به مسقط الحجر او توان رسید؛ 25. معرفت ارتفاع شخصی که به مسقط الحجر او نتوان رسید. دو نسخه از آن در فهرست آستان قدس (331/3) نشان داده شده که در آنجا آمده: گویا از محمود بن محمد بن قاضی زاده رومی (- 931ق) است، ولی در بسیاری از نسخه‌ها، نامی از قاضی زاده رومی نیامده است. به هر حال این قاضی زاده، غیر از صلاح الدین موسی بن محمد (- 815ق) است که در ساختن زیج الغ بیگ شرکت داشته است. این قاضی زاده همان کسی است که آن زیج را به نام دستور العمل در 904ق شرح کرده است (مشترک 267/1). آغاز: بسمله، الحمدلله الذى جعل العلم شمساً حرس من الكسوف شعاعه ... اما بعد فانى الفت هذه الرسالة مختصرة مندرجة الفايدة فى معرفة اعمال ربع مجيب ... و این رساله را بر مقدمه و بیست و پنج باب و خاتمه و فهرست ابواب ترتیب نمود و بالله التوفيق، مقدمه در معرفت عمل ربع مجیب آفاقی که ربع دستور نیز خوانند و این آلتی است از آلتهای رصدیه خفیف الحجم كثير الفوايد كه اکثر اعمال نجومی و امور حسابی بطریق تناسب ازین آلت روشن و مبرهن میگردد و نیز صنعت این آلت آسانست و منفعتش بی پایان انجام: ... از محل معین تا محل معین بهمان طریق استخراج توان نمود، و الله اعلم بحقایق الامور [الذریعه 71/10؛ نسخه‌های منزوی 174/1: نشانی 6 نسخه؛ مشترک پاکستان 267/1: نشانی 2 نسخه دیگر؛ دنا 547/5 (13 نسخه)؛ فهرستواره منزوی 2686/4]