احسن التواریخ

● احسن التواریخ = تاریخ محمدی / تاریخ ایران / فارسی ahsan-ot-tavārīx = tārīx-e mohammadī ساروی، محمد بن محمد تقی، ق13 قمری sāravī، mohammad-e-bn-e mohammad taqī ( - 19c) اهدا به: شاهزاده فتحعلی میرزا (1212-1250ق) تاریخ تألیف: 1211ق در دیباچه از خود نام می‌برد و کار خود را «احسن التواریخ» مسمی به «تاریخ محمدی» می‌خواند که آن را به دستور «باباخان» (فتح‌علی شاه)، به روزگار ولیعهدی او، در تاریخ خاندان قاجار نگاشته و متضمن وقایع و سوانح دوران سلطنت آقا محمد خان قاجار به‌سال‌های 1193-1211ق می‌باشد و چون نویسنده کتاب سمت منشی‌گری آقا محمد خان را داشته و در کلیه محاربات و مسافرت‌ها همراه او بوده است، وقایع و مشهودات خود را به‌طور سنواتی یادداشت کرده است. همراه با شمه‌ای از احوالات فتح‌علی‌خان و پسرش محمد حسن خان و حسین قلی خان و همچنین از روزگار اسارت آقا محمدخان قاجار در شیراز تا سال 1193 هجری قمری که سال فوت کریم خان زند است سخن رفته است و بالاخره شرح حوادث و رویدادهای جنگی آقا محمدخان قاجار از ابتدای سلطنت تا روز 21 ذیحجه سال 1211 که به قتل رسید و توصیف حمل جنازه مشارالیه در رمضان سال 1212 به نجف اشرف است. ضمناً شجره‌ای در ذکر اجداد و نسب و شرح مبسوطی از ریشه قبیله قاجار در این تاریخ آمده است. تاریخ محمدی از کتب مفید تاریخ ایران در حوادث سر سلسله قاجاریه می‌باشد و یکی از مآخذ و مستندات رضا قلی خان هدایت در نگارش «روضة الصفا» و محمد تقی سپهر در تالیف «ناسخ التواریخ» بوده ولی این دو مؤلف که از این تاریخ سود فراوان برده‌اند نامی از نویسنده اصلی نبرده‌اند. دارای نکات و اطلاعات وسیعی در تاریخ آن ایام است که در مآخذ دیگر یافت نمی‌شود. فتح‌علی خان صبای کاشانی قصیده‌ای در تاریخ اتمام این کتاب سروده که با مطلع «لوحش الله وقت آن آمد که بر گیرم قلم ×× تا کنم بر صفحه مدح داور دوران رقم» و مقطع «گرچه (تاریخ) است تاریخش ولی طبع صبا ×× گفت تاریخش (بود این لوح محفوظ دویم)». آغاز: محمدت محمودی را روا و ثنا معبودی را سزای و ستایش بی آلایش و نیایش با نمایش شهنشاهی را شایسته و بجاست انجام: گرچه تاریخ است تاریخش ولی طبع صبا × گفت تاریخش بود این لوح محفوظ دویم [استوری 332/1؛ بلوشه 303/1 ش 492؛ فهرستواره منزوی 900/2؛ الذریعه 286/3 «احسن التواریخ»؛ همانجا 1477/3 نسخه‌های منزوی؛ 4269/6 «تاریخ محمدی؛ احسن التواریخ» (19نسخه)؛ مشترک 1490/11]